Secesja węgierska

Czym jest węgierska secesja?

Węgierska secesja (szecesszió, a na Słowacji uhorská secesia) to narodowa odmiana Art Nouveau, która rozwijała się na Węgrzech w latach 90. XIX wieku, głównie za sprawą architekta Ödöna Lechnera. Muzeum Sztuki Użytkowej w Budapeszcie opisuje Lechnera jako twórcę „narodowego języka architektonicznego o międzynarodowych aspiracjach”. Magazyn Hungarian Review nazywa go twórcą „stylu magyar” w ramach szerszego ruchu Art Nouveau. Najsłynniejszym przykładem na Słowacji jest Niebieski kościół (Modrý kostol) w Bratysławie.

Kto ukształtował styl i jak wyglądał?

Główną postacią jest Lechner. Artykuł Hungarian Review o jego karierze podaje, że ukształtował swój styl „nie pod wpływem teorii Art Nouveau”. Wymienia go obok Ottona Wagnera jako jednego z nielicznych architektów, którzy połączyli historyzm z modernizmem. Artykuł twierdzi również, że Lechner „zajrzał do skarbca ludowych ornamentów rodzimej kultury chłopskiej”, a wśród jego inspiracji wymienia orientalizm i zagadnienia etnograficzne. W eseju z 1906 roku, którego tytuł artykuł przekłada jako „Nigdy nie było węgierskiego języka form, ale będzie”, Lechner określił narodowy cel tego stylu.

Najbardziej widocznym materiałem jest kolorowa ceramika. Magazyn Apollo pisze, że rodzinna cegielnia zaszczepiła Lechnerowi zamiłowanie do kolorowych materiałów ceramicznych. Zsolnay, producent z Pécs, wprowadził w 1886 roku pirogranit jako mrozoodporny materiał budowlany, który pozwalał na drobne detale elewacji. Zsolnay wymienia Lechnera wśród węgierskich architektów, którzy szybko go przyjęli.

Muzeum Sztuki Użytkowej w Budapeszcie to potwierdza. Zbudowano je w latach 1893–1896 według projektu Lechnera i Gyuli Pártosa, a otwarto 25 października 1896 roku. Muzeum podaje, że firma Zsolnay specjalnie wykonała jego ceramiczne płytki, a Zsolnay twierdzi, że jego fabryka w Pécs wyprodukowała zielone i żółte dachówki. Tabela 1 zawiera daty podane przez Hungarian Review dla pięciu budynków Lechnera.

Budynek	Lokalizacja	Podane daty
Muzeum Sztuki Użytkowej	Budapeszt	1893–1896
Ratusz w Kecskemét	Kecskemét	1893–1897
Kościół parafialny w Kőbánya	Budapeszt	1894–1897
Instytut Geologiczny	Budapeszt	1897–1899
Pocztowa Kasa Oszczędności	Budapeszt	1900–1901

Te realizacje obejmują budynki użyteczności publicznej, kościelne i komercyjne. Węgierska secesja nie była zatem związana z jednym typem budynku.

Czym węgierska secesja różni się od secesji wiedeńskiej i Art Nouveau?

Trzy terminy się nakładają, a różnice dotyczą przede wszystkim pochodzenia i celu. Art Nouveau to szeroki ruch europejski z lat 90. XIX wieku i początku XX wieku, znany pod wieloma lokalnymi nazwami. Secesja wiedeńska to stowarzyszenie artystów, działające jako organizacja artystyczna od 1897 roku, którego budynek wystawowy zaprojektował Joseph Maria Olbrich. Węgierska secesja to narodowa odmiana, ukształtowana wokół twórczości Lechnera i jego poszukiwań węgierskiego języka form.

Cecha	Art Nouveau	Secesja wiedeńska	Węgierska secesja
Pochodzenie	Szeroki ruch europejski	Stowarzyszenie artystów, prowadzone przez artystów od 1897 roku	Narodowa odmiana wokół Lechnera
Kluczowy punkt odniesienia	Wielu architektów w całej Europie	Budynek wystawowy Josepha Marii Olbricha	Budynki Lechnera w Budapeszcie i poza nim
Typowe źródła ornamentu	Zależnie od kraju	Przykład: Fryz Beethovena Gustava Klimta z 1902 roku, wykonany na XIV wystawę	Ornament ludowy i orientalizm
Dachy i powierzchnie	Zależnie od kraju	Zależnie od budynku	Kolorowa ceramika, np. dachówki Zsolnay

Jeśli budynek nazywa się wiedeńskim, odniesieniem jest wiedeńskie stowarzyszenie i jego krąg. Jeśli nazywa się węgierską secesją, odniesieniem jest narodowy język architektoniczny Lechnera oraz jego detal ceramiczny i inspirowany folklorem. Samo słowo „secesja” nie mówi, o które z nich chodzi.

Jak węgierska secesja wygląda w Bratysławie?

Kościół św. Elżbiety, znany jako Niebieski kościół (Modrý kostol), jest najwyraźniejszym przykładem w Bratysławie. Visit Bratislava przypisuje go Lechnerowi i określa jako węgierską secesję. Opisuje elewację, dachówki, majolikowe ozdoby i niektóre detale wnętrza jako utrzymane „w różnych odcieniach błękitu”, a także wspomina o pasach falistych, mozaikach i szklanym ceramicznym dachu. Kościół jest oficjalnie poświęcony św. Elżbiecie Węgierskiej.

Źródła podają różne daty. Słowacka agencja prasowa TASR informuje, że kamień węgielny położono 23 sierpnia 1909 roku, a kościół konsekrowano 11 października 1913 roku. Hungarian Review podaje w podpisie zdjęcia rok 1907. Traktuj 1907 jako datę do sprawdzenia w dokumentacji budynku, a nie jako datę budowy. Żadne z tych źródeł, ani strona Visit Bratislava, nie wspominają o związku tego kościoła z firmą Zsolnay. Niebieskiego kościoła nie należy więc opisywać jako budynku Zsolnay bez źródła.

Źródła otwarte na potrzeby tej strony nie wymieniają budynku węgierskiej secesji w Koszycach ani w Komárnie. Nie przenoś przykładu z Bratysławy na inne miasto na zasadzie skojarzenia. Przed przypisaniem stylu sprawdź każdy budynek w rejestrze zabytków na pamiatky.sk lub w dokumentacji regionalnego urzędu ochrony zabytków.

Jak dziś ocenia się i chroni budynki węgierskiej secesji?

Ochrona na Słowacji zależy od statusu nieruchomości, a nie od etykiety stylu. Ustawa o ochronie zabytków (49/2002 Z. z., wersja z 1 kwietnia 2025 roku) określa dwa przypadki w § 32. Zgodnie z ust. 10 (ods. 10) właściciel nieruchomości na obszarze zabytkowym musi przedłożyć dokumentację przygotowawczą i projektową regionalnemu urzędowi ochrony zabytków (krajský pamiatkový úrad), który wydaje na nią wiążącą opinię. Zgodnie z ust. 11 (ods. 11) właściciel nieruchomości, która nie jest zabytkiem, ale leży w strefie ochronnej, musi przed jej przebudową wystąpić o wiążącą opinię regionalnego urzędu ochrony zabytków. Hasło wiążąca opinia organu ochrony zabytków wyjaśnia procedurę, a hasło budynek wpisany do rejestru zabytków wyjaśnia status.

Styl ma znaczenie dla założeń projektowych, ponieważ urząd przyjrzy się ceramicznym dachom, dachówkom i detalom mozaikowym. Przed planowaniem prac przy domu w stylu węgierskiej secesji sprawdź trzy rzeczy: wpis budynku w rejestrze, architekta wskazanego w tym wpisie oraz to, czy ulica leży na obszarze chronionym.

Jakie są najczęstsze błędne przekonania o węgierskiej secesji?

• To nie jest węgierska kopia Wiednia. Hungarian Review pisze, że Lechner ukształtował swój styl „nie pod wpływem teorii Art Nouveau”.
• Niebieska elewacja nie dowodzi stylu. Niebieski kościół przypisuje Lechnerowi strona Visit Bratislava, a to przypisanie wynika z dokumentacji, a nie z koloru.
• Etykieta stylu nie datuje budynku. Źródła mogą różnić się o kilka lat, jak pokazuje Niebieski kościół, dlatego daty pochodzą z dokumentacji budynku.

Precyzyjne przypisanie, z nazwiskiem architekta i numerem w rejestrze, ma w teczce projektowej większą wartość niż ogólna etykieta stylu.