Historyzm

Czym jest historyzm w architekturze?

Historyzm to podejście do architektury z XIX wieku, które przejmuje formy dawniejszych stylów i przetwarza je dla nowych budynków. Studium z 2025 roku dotyczące Wielkiego Bulwaru w Budapeszcie opisuje go jako reinterpretację historycznych stylów przy użyciu współczesnych materiałów. Studium nazywa to międzynarodową tendencją drugiej połowy XIX wieku. Węgierski przegląd (The Hungarian Review) dodaje, że architekci budynków świeckich zaczęli eksperymentować z różnymi dawnymi stylami, aby wykorzystać ich symboliczne skojarzenia.

Na Słowacji odpowiednikiem historyzmu jest historizmus. Urząd ochrony zabytków, Pamiatkový úrad SR (Urząd Ochrony Zabytków SR), wskazuje, że historyzm XIX wieku czerpał z różnorodnych form historycznych. Pojawiały się one jako nowe elementy historyzujące na fasadach ulicznych i odzwierciedlały potrzeby zamożnego mieszczaństwa oraz miejskiej szlachty. Ta nazwa obejmuje style odrodzeniowe, takie jak neogotyk. Jedna etykieta może więc obejmować kościół i teatr z tych samych dekad.

Kiedy historyzm się ukształtował i kiedy się skończył?

Węgierski przegląd podaje, że historyzm ukształtował się od połowy XIX wieku. Węgierski okres historyzmu datuje na lata 1870–1900, po Sisa. Fazę dojrzałą lub ścisłą umieszcza mniej więcej od lat 60. XIX wieku do 1890 roku, po której nastąpiła bardziej eklektyczna tendencja. Oba przedziały czasowe się różnią, dlatego poniższa tabela jest punktem odniesienia, a nie sztywną regułą. W Budapeszcie pierwsze budynki na Wielkim Bulwarze pochodzą z 1872 i 1873 roku. Ostatni budynek tego okresu, już wyraźnie secesyjny, datuje się na 1905 i 1906 rok.

Okres	Daty w ujęciu węgierskim	Uwaga
Neoklasycyzm	1800 do 1840	Sam artykuł nazywa go jedną z odmian historyzmu
Romantyzm	1840 do 1870	Pokrywa się z wczesną fazą historyzmu
Historyzm	1870 do 1900	Faza dojrzała mniej więcej od lat 60. XIX wieku do 1890, potem bardziej eklektyczna tendencja

To węgierski schemat, więc słowacki budynek może mu odpowiadać lub nie. Urząd Ochrony Zabytków pokazuje to samo nakładanie się okresów na słowackich dachach. Mówi, że naśladowanie dawnych stylów, zwłaszcza gotyku, w nachyleniach dachów wyznacza okres historyzmu i niektórych późniejszych epok. Jego przykładem jest kościół husycki w Liptovskiej Osadzie z 1930 roku, zaprojektowany przez Auxta.

Jakie style odrodzeniowe wykorzystywał historyzm?

Historyzm czerpał z kilku dawnych stylów, często w tym samym mieście. Studium z Budapesztu podaje, że neorenesans pojawił się na Węgrzech w latach 60. XIX wieku. Węgierski przegląd nazywa go kwintesencją stylu miejskiego, odpowiednim dla każdego rodzaju architektury. Pisze też, że wpływ neobaroku przyszedł z Wiednia na początku lat 80. XIX wieku. Formy gotyckie, romańskie i bizantyjskie również się pojawiały, głównie w kościołach.

Styl	Uwaga w źródłach	Przykład w źródłach
Neorenesans	Nazywany kwintesencją stylu miejskiego	Opera Węgierska w Budapeszcie, zbudowana w latach 1875–1884 autorstwa Ybla
Neogotyk	Wybrany dla parlamentu węgierskiego w świadomym naśladowaniu parlamentu brytyjskiego	Parlament węgierski, konkurs przeprowadzony w 1882 roku
Neobarok	Neorenesans i neobarok często występowały razem	Pałac New York w Budapeszcie, z wyjątkowo bogato zdobioną kamienną fasadą

Które słowackie budynki są historyzujące?

Tabela 3 zestawia słowackie budynki z drugiej połowy XIX wieku, które opisują przywoływane źródła. Źródła nie zgadzają się co do jednej etykiety stylu dla każdego z nich, co pokazuje ostatnia kolumna.

Budynek	Fakty	Określenie stylu w źródle
Zamek w Bojnicach	Hrabia Ján Pálffy nabył majątek w 1852 roku. Neogotycka przebudowa trwała 22 lata, od 1889 do 1910 roku. Nadzorował ją architekt Jozef Hubert. Pálffy sam rysował, projektował i kierował pracami.	Neogotyk, z zamkami nad Loarą, pałacem papieskim w Awinionie i gotyckimi zamkami Tyrolu jako wzorcami
Historyczny budynek Słowackiego Teatru Narodowego w Bratysławie (Slovenské národné divadlo)	Projektowany przez Ferdinanda Fellnera i Hermanna Helmera, otwarty w 1886 roku. Teatr stał w tym miejscu już w 1776 roku.	Eklektyczny, według własnej strony teatru
Teatr Państwowy w Koszycach (Štátne divadlo Košice)	Projektowany przez Adolfa Langa i Antala Steinhardta, budowany od 1897 do 1899 roku w miejscu dawnego teatru, otwarty 28 września 1899 roku.	Strona teatru nie podaje stylu

Pozycja dotycząca Bojnic jest najwyraźniejszym przypadkiem odrodzenia z wyraźnie wskazanym wzorcem. Słowacki Teatr Narodowy pokazuje, że słowackie źródła mogą nazywać budynek historyzujący eklektycznym. Dla teatru w Koszycach strona teatru podaje architektów i daty, ale nie podaje stylu, dlatego ten wpis nie przypisuje mu żadnego.

Jak budynki historyzujące uzyskiwały swój wygląd?

Studium z Budapesztu mówi, że na Wielkim Bulwarze typowe są fasady z cegły lub malowanego stiuku. Zwraca uwagę na gigantyczne pilastry na jednym hotelu, sgraffito na poddaszu jednego teatru i rzeźbiarską ornamentykę w kilku budynkach. To przykłady z jednego bulwaru, a nie reguły dla całego stylu. Parlament węgierski zużył około 40 milionów cegieł i 30 000 m3 rzeźbionego kamienia, więc historyzm był także kwestią materiałów i pracy.

W przypadku słowackich kamienic Urząd Ochrony Zabytków mówi, że w drugiej połowie XIX wieku pojawiła się nowa klasa mieszczańska. Właściciele i budowniczowie pokazywali swoje ambicje w historyzujących fasadach ulicznych. Zmieniły się też parterze. Handel i przemysł rosły, a właściciele urządzali nowe lokale użytkowe z witrynami w skrzydłach frontowych. Fasada historyzująca jest więc często warstwą nałożoną na starszy dom.

Czym historyzm różni się od eklektyzmu?

Źródła używają obu tych słów blisko siebie. Studium z Budapesztu traktuje eklektyzm jako część historyzmu. Mówi, że neorenesans i neobarok często występowały razem, tworząc styl nazywany często eklektyzmem. Węgierski przegląd widzi bardziej eklektyczną tendencję po fazie ścisłej. Hasło eklektyzm przyjmuje to samo rozumienie: późną fazę historyzmu, w której w jednym budynku spotyka się kilka stylów.

Krótko mówiąc, historyzm to szersze określenie. Eklektyzm to mieszanie stylów, a wielu autorów traktuje go jako późniejszą część historyzmu. Słowacka dokumentacja zabytkowa może użyć któregokolwiek z tych słów dla jednego budynku, co pokazuje strona teatru Słowackiego Teatru Narodowego.

Jakie są powszechne błędne przekonania o historyzmie?

• Historyzm nie był kopią starych budynków. Studium z Budapesztu nazywa go reinterpretacją ze współczesnymi materiałami.
• Historyzm nie ograniczał się do gotyckich kościołów. Według źródeł węgierskich neorenesans był kwintesencją stylu miejskiego, a neogotyk służył parlamentowi.
• Historyzm nie był jednym stylem o stałych regułach. Korzystał z różnych dawnych stylów, więc dwa budynki z tej samej dekady mogą się znacznie różnić.
• Historyzm nie skończył się w 1900 roku. Studium z Budapesztu mówi, że od lat 90. XIX wieku pojawiły się ruchy, które chciały zerwać z formami historycznymi. Historyzm nadal jednak zachowywał wiodącą rolę i powrócił po I wojnie światowej.

Co ochrona zabytków oznacza dla właściciela budynku historyzującego?

Urząd Ochrony Zabytków mówi, że wszystkie autentyczne warstwy z poszczególnych etapów historycznych podlegają ochronie zabytków. Historyzująca fasada na starszym zabytku jest więc jedną z chronionych warstw. Ustawa nr 49/2002 Coll. o ochronie fondu zabytków (tekst obowiązujący od 1 kwietnia 2025 roku) nakłada obowiązki na właściciela uznanego zabytku kultury. § 28 ust. 2 zobowiązuje właściciela do pokrywania kosztów podstawowej ochrony zabytku oraz do jego użytkowania zgodnie z wartością zabytkową.

Przed każdym remontem właściciel musi wystąpić do regionalnego urzędu ochrony zabytków (krajský pamiatkový úrad) o decyzję w sprawie zamiaru remontu. Obowiązek ten określa § 32 ust. 2. Z kolei § 32 ust. 10 dodaje, że właściciel musi przedstawić dokumentację przygotowawczą i projektową przed rozpoczęciem prac. Urząd następnie wydaje na jej temat wiążącą opinię. Zgodnie z § 32 ust. 8 dokumentację projektową remontu może przygotować wyłącznie osoba uprawniona.

Dom historyzujący może nie być zabytkiem, ale może leżeć w strefie ochrony lub rezerwacie. Wtedy § 32 ust. 5 wymaga decyzji regionalnego urzędu ochrony zabytków przed jakąkolwiek zmianą nieruchomości. Rejestr Urzędu Ochrony Zabytków pokazuje, czy dany budynek ma ochronę. Warto zapytać urząd wcześnie, przed dobudowaniem kondygnacji lub wymianą okien.