Klasycyzm (klasicizmus)

Czym jest klasycyzm w architekturze?

Klasycyzm to styl architektoniczny XVIII i początku XIX wieku, który nawiązuje do form antycznych na prostszych elewacjach niż barok. Słowacki termin to klasicizmus, czyli klasycyzm. Metodyka Urzędu Ochrony Zabytków Republiki Słowackiej (Pamiatkový úrad SR) dotycząca kamienic miejskich mówi, że w tym okresie uproszczono dekorację elewacji ulicznych. Pojawiły się też nowe motywy nawiązujące do form antycznych. Jako przykłady podaje portyk kolumnowy wysunięty na ulicę oraz balkony lub nisze balkonowe umieszczone na osi elewacji.

W piśmiennictwie anglojęzycznym na ten sam okres często używa się określenia neoclassicism, czyli neoklasycyzm. Dalsza część tekstu wyjaśnia, dlaczego obie nazwy nie zawsze pokrywają się ze sobą.

Kiedy klasycyzm pojawił się na Słowacji?

Urząd Ochrony Zabytków nie podaje jednego roku początkowego. Jego metodyka dotycząca dachów grupuje zbadane dachy z XVIII wieku pod hasłem baroku i nastupujúci klasicizmus, czyli nadchodzącego klasycyzmu. Styl zaczął się więc kształtować, gdy barok wciąż powstawał, a oba okresy zachodziły na siebie.

Węgierski podział okresów, którego używa artykuł Sisy z 2017 roku w "Hungarian Review", datuje neoklasycyzm na lata 1800–1840. Jest to jednak schemat dla ziem węgierskich, więc budynek słowacki może mu odpowiadać lub nie. Pałac Prymasowski w Bratysławie jest wyraźnym przykładem wcześniejszej daty. Galeria Miejska w Bratysławie podaje, że kardynał Jozef Batthyány zlecił jego budowę w 1778 roku według projektu Melchiora Hefele. Galeria nazywa ten pałac jednym z najpiękniejszych budynków klasycystycznych w Bratysławie.

Które budynki na Słowacji są klasycystyczne?

Tabela 1 zawiera budynki, które cytowane źródła łączą z tym okresem. To krótka lista, a nie rejestr. Każdy konkretny budynek warto sprawdzić w rejestrze zabytków Urzędu Ochrony Zabytków.

Budynek	Fakt	Źródło
Pałac Prymasowski, Bratysława	Zbudowany od 1778 roku dla kardynała Jozefa Batthyány według projektu Melchiora Hefele, opisywany jako klasycystyczny. Pokój preszburski między Austrią a Francją podpisano w tym pałacu w 1805 roku.	Galeria Miejska w Bratysławie
Dwór w Hubicach	Dach z lat 1829–1830, przytoczony w wytycznych jako przykład dachu z łukowymi żebrami (skružový, czyli łukowy) typu Delorme, znanego na Słowacji z pierwszej połowy XIX wieku.	Urząd Ochrony Zabytków, metodyka dachów
Kamienice miejskie w Bratysławie i Koszycach	Wytyczne wymieniają rodzinę budowniczych i architektów Feigler z Bratysławy oraz rodziny Repászky i Jakab z Koszyc jako znanych projektantów kamienic tego okresu.	Urząd Ochrony Zabytków, metodyka kamienic miejskich

Pałacu Grassalkovicha w Bratysławie na tej liście nie ma. Żadne ze źródeł, do których miałem dostęp, nie nazywa go klasycystycznym, a cytowane źródła go nie obejmują.

Jakie są główne cechy klasycystycznej elewacji?

Urząd Ochrony Zabytków porównuje okresy kamienicy miejskiej na podstawie tego, co dzieje się na elewacji od strony ulicy. Tabela 2 zestawia obróbkę baroku i klasycyzmu, opierając się wyłącznie na tym, co podają wytyczne.

Element	Barok	Klasycyzm
Ogólne ujęcie	Bogatsze formy, z ryzalitami (wysuniętymi częściami elewacji), pilastrami, półkolumnami lub kolumnami	Uproszczona dekoracja
Wejście	Portale o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej	Portyk kolumnowy wysunięty na ulicę
Osie okienne i balkony	Obramienia okien, edikuły i suprafenestry	Balkony lub nisze balkonowe umieszczone na osi

Gładkie ściany, symetria i poziome gzymsy są często wymieniane w podręcznikach. Teksty Urzędu Ochrony Zabytków nie podają ich jako cech tego stylu, dlatego ten wpis ich nie wymienia.

Jak klasycyzm zmienił słowacką kamienicę miejską?

Urząd Ochrony Zabytków opisuje nową koncepcję przestrzenną klasycystycznego domu. Ma on szeroką elewację i handlowy parter. Koncepcja ta rozwijała się przez cały XIX wiek. Wyraźnie różni się od starszej zasady, według której dom sięgał głęboko w wąską działkę i pokazywał ulicy wąską elewację. Wytyczne dodają, że w tym czasie dominują wielokondygnacyjne domy o rzucie litery U.

Wiele domów kryje starsze, ukryte warstwy. Wytyczne mówią, że wiele faz budowy znajduje się pod młodszymi warstwami. Jako przykład podają renesansowy sgraffito (dekorację z zadrapanego tynku) pod barokową lub klasycystyczną elewacją. Mówią też, że elewacja od strony ulicy często odzwierciedla zamożność właściciela i złożoną historię budynku. Wszystkie autentyczne warstwy z poszczególnych etapów historycznych podlegają ochronie konserwatorskiej.

Parter zmieniał się najszybciej. W pierwszej połowie XIX wieku sklepy zazwyczaj miały otwory okienne i drzwiowe zamknięte prostymi skrzydłami okiennymi i drzwiami. W drugiej połowie wieku handel i przemysł się rozwinęły. Właściciele zakładali wtedy nowe lokale handlowe w oficynach przy ulicy.

Czym klasycyzm różni się od neoklasycyzmu?

Słowackie teksty konserwatorskie używają terminu klasicizmus, czyli klasycyzm, na określenie stylu z końca XVIII i początku XIX wieku. Anglojęzyczne piśmiennictwo często używa neoclassicism, czyli neoklasycyzmu, na ten sam okres, a źródła nie zgadzają się co do jednej granicy między tymi terminami. Artykuł w "Hungarian Review" idzie dalej i stwierdza, że sam neoklasycyzm jest jednym z nurtów historyzmu. Według tego ujęcia odrodzenie antyku jest jednym z odrodzeń stylowych w obrębie historyzmu.

Dla klienta praktyczna odpowiedź jest taka, że nazwa ma mniejsze znaczenie niż dowody. Kiedy akta konserwatorskie nazywają budynek klasycystycznym, warto zapytać, o którą część chodzi: elewację, rzut czy dach.

Czym klasycyzm różni się od historyzmu?

Klasycyzm nawiązuje do form antycznych. Urząd Ochrony Zabytków mówi, że historyzm XIX wieku czerpał z wielu form historycznych. Pojawiały się one jako nowe, historyzujące elementy na elewacjach ulicznych. Odzwierciedlały nowoczesne potrzeby zamożnego mieszczaństwa i miejskiej szlachty oraz ambicje właścicieli i budowniczych. Informacje o tym stylu znajdą Państwo w haśle historyzm, a o budynkach łączących kilka stylów na jednej elewacji w haśle eklektyzm.

Według artykułu w "Hungarian Review" historyzm zyskał znaczenie od połowy XIX wieku. Dom klasycystyczny i dom historyzujący mogą stać obok siebie przy tej samej ulicy. Sama elewacja nie zawsze pozwala je odróżnić, a pomocne bywają rzut i daty przebudów.

Dlaczego klasycyzm ma znaczenie dla dachów?

Urząd Ochrony Zabytków mówi, że XIX wiek był punktem zwrotnym radykalnych zmian w budownictwie. Wraz z dachami okresu klasycyzmu kończy się ciąg niemal siedmiu stuleci historycznych układów krokwiowo-jętkowych znanych na Słowacji. Zastępuje je nowa grupa nowoczesnych, inżynierskich, głównie kratownicowych konstrukcji. Przejście trwało w XIX wieku dłużej, ponieważ oba systemy funkcjonowały równolegle, obok siebie.

Wytyczne podają też prosty, choć tylko orientacyjny sposób rozpoznania starszego dachu od młodszego. Drewno ciosane, drewniane kołki i kute gwoździe należą do starszych dachów, od średniowiecza do końca XIX wieku. Drewno tarte i gwoździe maszynowe należą do młodszych dachów, od drugiej połowy XIX wieku do dziś. Ta zasada jest wskazówką przy badaniu, a nie metodą datowania.

Co ochrona zabytków oznacza dla właściciela budynku klasycystycznego?

Ustawa nr 49/2002 Coll. o ochronie zasobu zabytków (tekst obowiązujący od 1 kwietnia 2025 roku) nakłada obowiązki na właściciela zabytku kultury o ustalonym statusie. Paragraf 28 ust. 2 zobowiązuje właściciela do pokrywania kosztów podstawowej ochrony zabytku i do jego użytkowania zgodnie z jego wartością historyczną. Paragraf 27 ust. 1 definiuje podstawową ochronę jako środki zapobiegające uszkodzeniom i utrzymujące zabytek w dobrym stanie.

Przed każdym remontem paragraf 32 ust. 2 wymaga, aby właściciel wystąpił do krajowego urzędu ochrony zabytków (krajský pamiatkový úrad) o decyzję w sprawie zamiaru remontu. Paragraf 32 ust. 4 stanowi, że decyzja określa, czy zamiar jest dopuszczalny i na jakich warunkach może być przygotowany i zrealizowany. Paragraf 32 ust. 10 dodaje, że właściciel przedstawia dokumentację przygotowawczą i projektową przed rozpoczęciem prac, a urząd wydaje następnie wiążącą opinię. Dokumentację projektową remontu może sporządzać wyłącznie osoba uprawniona, zgodnie z paragrafem 32 ust. 8.

Dom klasycystyczny może nie być zabytkiem, ale może znajdować się w strefie lub rezerwacie ochrony konserwatorskiej. Paragraf 32 ust. 5 wymaga wtedy również decyzji przed dokonaniem zmiany. Właściciel może też zwrócić się do krajowego urzędu ochrony zabytków o bezpłatną pomoc ekspercką, na podstawie paragrafu 28 ust. 1 lit. a) dla zabytku oraz paragrafu 28 ust. 4 lit. a) dla pozostałego mienia.

Rejestr zabytków Urzędu Ochrony Zabytków pokazuje, czy dany budynek jest chroniony. Ten wpis nie zastępuje tego sprawdzenia.