Eklektyzm

Czym jest eklektycyzm w architekturze?

Eklektycyzm to podejście architektoniczne, które łączy elementy kilku historycznych stylów w jednym budynku. Słowacka encyklopedia Beliana opisuje go w haśle o historyzmie. Według niej w epoce historyzmu elementy kilku stylów łączono wyraźniej, na przykład w obrębie jednego budynku.

Termin słowacki to eklekticizmus (regionalny urząd ochrony zabytków w Banskiej Bystricy pisze eklektizmus). Budynek eklektyczny może postawić obok siebie okno o średniowiecznym wyglądzie i gzyms w stylu klasycznym. Słowacki urząd ochrony zabytków (Pamiatkový úrad SR) wykorzystuje tę ideę w swojej metodyce dotyczącej kamienic miejskich. Stwierdza, że nowa architektura tego okresu powstawała w duchu eklektycznych wariantów stylów historycznych oraz bardziej nowoczesnej secesji.

Regionalny urząd ochrony zabytków w Banskiej Bystricy posługuje się tą samą parą pojęć. Opisuje stare centrum miasta, które architekci tacy jak Alois Balán i Emil Belluš przekształcali w latach 30. XX wieku. Jak podaje, w tym mieście w stylistyce dominowały historyzm i eklektycyzm, a budynki użyteczności publicznej miały bogato zdobione fasady.

Czym eklektycyzm różni się od historyzmu?

Oba pojęcia się pokrywają, a różnica tkwi w metodzie. Historyzm to szerszy ruch XIX wieku. Beliana określa go jako zespół nurtów opartych na nowym, selektywnym przyjmowaniu i ponownej ocenie stylów przeszłości. Jego style noszą przedrostki neo-, novo- i pseudo-, jak neogotyk czy neorenesans. Budynek nawiązujący do stylu zwykle czerpie z jednego stylu przeszłości.

Eklektycyzm czerpie z tego samego zasobu form, ale je miesza. Beliana traktuje mieszanie jako cechę epoki historyzmu, a nie jako jeden z nazwanych stylów nawiązujących. Pewna węgierska periodyzacja, przypisywana Sisie, idzie dalej. Umieszcza „bardziej eklektyczną tendencję” po dojrzałej, ściśle rozumianej fazie historyzmu, którą datuje na lata 1860–1890. Recenzent tej periodyzacji określa także własną definicję eklektycyzmu autorstwa Sisy jako niejasną.

Cecha	Historyzm	Eklektycyzm
Główna idea	Selektywne przyjmowanie stylów przeszłości	Łączenie elementów kilku stylów przeszłości
Typowe nazewnictwo	Przedrostki neo-, novo- i pseudo-	Określany przez mieszankę stylów na budynku
Relacja do drugiego pojęcia	Szerszy ruch XIX wieku	Nurt wewnątrz tego ruchu
Typowy rezultat	Budynek nawiązujący do jednego stylu przeszłości	Budynek z kilkoma słownictwami na jednej fasadzie

Kiedy pojawiły się style odrodzeniowe XIX wieku?

Według Belian historyzm stał się zasadą twórczą wyraźniej od początku XIX wieku. Neogotyk i neoromanizm utrwaliły się około połowy stulecia. Neorenesans służył jako oficjalny styl reprezentacyjnych zamówień państwowych. Neobarok pojawił się w ostatniej trzeciej części wieku. Beliana dodaje, że historyzm sięgał głęboko w XX wiek, częściowo jako reakcja na secesję (Art Nouveau).

Beliana zaznacza też, że badacze nie zgadzają się co do datowania, terminologii i oceny tych stylów. Dlatego pojedynczej daty początkowej lub końcowej eklektycyzmu nie należy podawać jako pewnej.

Faza	Datowanie według Belian	Charakterystyka
Historyzm jako zasada twórcza	Od początku XIX wieku	Selektywne użycie stylów przeszłości
Neogotyk i neoromanizm	Około połowy stulecia	Odrodzenie form średniowiecznych
Neorenesans	Nie datowany przez Belianę	Oficjalny styl reprezentacyjnych zamówień państwowych
Neobarok	Ostatnia trzecia część stulecia	Odrodzenie form barokowych
Mieszanie stylów	W tym samym okresie	Elementy kilku stylów na jednym budynku

Które budynki w Europie Środkowej pokazują to połączenie?

Budapeszt dostarcza datowanych przykładów. Recenzja węgierskiego studium architektury XIX wieku odnotowuje, że konkurs na budynek węgierskiego parlamentu w 1882 roku przyniósł projekt neogotycki. Budynek pokazuje w swojej ogólnej bryle elementy barokowe i renesansowe, a ukończono go w 1896 roku. Ta sama recenzja zauważa, że neorenesansowy styl Ybla stał się stylem miejskim dla każdego gatunku architektury. Przykładem jest budynek opery z lat 1875–1884.

Te budynki są przykładami mieszanego słownictwa w mieście o silnej tradycji historyzmu. Źródła otwarte na potrzeby tej strony nie opisują ich jednolicie jako „eklektyczne”. Traktuj tę etykietę jako opis fasady, a nie jako stałą kategorię.

Dlaczego eklektycyzm ma znaczenie dla słowackich miast?

Wiele słowackich centrów miast zmieniło się w drugiej połowie XIX wieku, gdy na znaczeniu zyskała nowa klasa mieszczańska. Metodyka Pamiatkový úrad SR dotycząca kamienic miejskich zauważa, że fasada uliczna odzwierciedla zamożność właściciela i długi rozwój budynku. Podkreśla też, że wszystkie autentyczne warstwy z faz historycznych podlegają ochronie zabytkowej. Dla właściciela starszego domu oznacza to, że fasada eklektyczna może mieć wartość zabytkową.

Co ochrona zabytków na podstawie ustawy 49/2002 oznacza dla właściciela?

Etykieta stylu sama w sobie nie decyduje o tym, czy budynek jest chroniony. Ustawa 49/2002 (zákon 49/2002) definiuje zabytek kultury jako rzecz o wartości zabytkowej, którą właściwy organ ogłasza zabytkiem kultury (§ 2 ust. 3). Pamiatkový úrad SR ogłasza zabytki (§ 15). Ministerstwo kultury ogłasza strefę zabytkową (§ 17). Tekst, na podstawie którego sporządzono tę stronę, to wersja obowiązująca od 1 kwietnia 2025 roku.

• Właściciel zabytku kultury ma obowiązek przeprowadzić jego podstawową ochronę na własny koszt (§ 28 ust. 2 lit. a).
• Przed remontem zabytku kultury właściciel występuje do regionalnego urzędu o decyzję w sprawie zamiaru remontu (§ 32 ust. 2).
• Weźmy budynek, który nie jest zabytkiem, ale stoi na obszarze zabytkowym. Przed nową budową lub zmianą budynku właściciel występuje o decyzję w sprawie zamiaru (§ 32 ust. 5).
• Dokumentację projektową do takich prac przygotowuje osoba uprawniona. Właściciel konsultuje ją z regionalnym urzędem w trakcie przygotowania (§ 32 ust. 8 i 9).
• Dla budynku w strefie ochronnej właściciel występuje o wiążącą opinię regionalnego urzędu (§ 32 ust. 11).

Właściciel zabytku kultury może zwrócić się do regionalnego urzędu o bezpłatną pomoc ekspercką i metodyczną (§ 28 ust. 1 lit. a). Przed planowaniem jakiejkolwiek zmiany fasady sprawdź wpis w rejestrze oraz granice strefy w gminie i w regionalnym urzędzie. Zasady dotyczące obszaru opisuje hasło strefa ochrony zabytków.

Jakie są częste nieporozumienia dotyczące eklektycyzmu?

• Eklektycyzm nie jest odrębną szkołą o stałych datach. Beliana umieszcza mieszanie stylów w okresie historyzmu i informuje, że badacze różnią się co do datowania i terminologii.
• Nie każdy bogato zdobiony budynek XIX wieku jest eklektyczny. Budynek nawiązujący do jednego stylu odrodzeniowego jest historyzmem, nawet jeśli jest mocno zdobiony.
• Budynek użyteczności publicznej nie jest automatycznie eklektyczny. Regionalny urząd w Banskiej Bystricy wiąże ten styl z dekorowanymi fasadami budynków użyteczności publicznej w jednym mieście. To nie jest reguła dla wszystkich budynków.
• Budynek objęty ochroną zabytkową to nie to samo co budynek eklektyczny. Ochrona wynika z wpisu na podstawie ustawy 49/2002, a nie ze stylu.

Jak eklektycyzm wiąże się z ruchami, które po nim nastąpiły?

Funkcjonalizm odrzucił stosowany historyczny ornament. Hasło funkcjonalizm na tej stronie stwierdza, że eklektycyzm i historyzm importowały formy z minionych stylów. Funkcjonalizm twierdził, że piękno wynika z uczciwego wyrazu konstrukcji i przeznaczenia. Włoska grupa Gruppo 7 w swoim programie z lat 1926–1927 odrzuciła powoływanie się na style historyczne w rozumieniu eklektycyzmu. Zobacz włoski racjonalizm. Hasło modernizm opisuje szersze zerwanie z ornamentem historycznym.