Racjonalizm włoski

Czym jest włoski racjonalizm i skąd się wziął?

Włoski racjonalizm, zwany we Włoszech razionalismo, to nurt architektoniczny końca lat 20. i początku lat 30. XX wieku. Jego najbardziej znany program pochodzi od Gruppo 7. Grupę tworzyli młodzi architekci, którzy niedawno ukończyli Politechnikę Mediolańską. Ruch najlepiej rozumieć przez jego grupy, czasopisma i wystawy, a nie tylko przez pojedyncze budynki.

Jak Gruppo 7 przedstawiło swój program?

Gruppo 7 opublikowało swój program w czterech częściach w czasopiśmie Rassegna Italiana. Części ukazały się w grudniu 1926, lutym 1927, marcu 1927 i maju 1927 roku. Członkami grupy byli Sebastiano Larco, Guido Frette, Carlo Enrico Rava, Adalberto Libera, Luigi Figini, Gino Pollini i Giuseppe Terragni. Biografia Terragniego z Treccani podaje, że podpisał on dokument założycielski grupy w grudniu 1926 roku.

Grupa świadomie odrzuciła cytowanie historycznych stylów w rozumieniu eklektyzmu. Zamiast tego czerpała z podstawowych typów budynków, takich jak świątynia, bazylika, rotunda i kopuła. Starsze podejście, które odrzucała, opisuje hasło eklektyzm.

Jak ruch przekształcił się z grupy w organizację?

W 1928 roku w Rzymie otwarto pierwszą Esposizione italiana di architettura razionale. Zorganizowali ją Adalberto Libera i Gaetano Minnucci. Po jej zakończeniu powołano Movimento Italiano per l'Architettura Razionale, znany jako MIAR, do którego przystąpiło blisko 50 architektów.

Zorganizowane życie ruchu było krótkie. Jedno ze źródeł podaje, że po wystawie w Rzymie w 1931 roku Narodowe Stowarzyszenie Architektów Faszystowskich rozwiązało ruch 9 maja 1931 roku. Dodaje, że reżim uznawał twórczość racjonalistów za zbyt radykalną. Inne relacje opisują koniec MIAR inaczej, jednak nie udało nam się ich otworzyć. Przed zacytowaniem każdej daty dotyczącej MIAR sprawdź ją w źródle pierwotnym.

Data	Wydarzenie	Źródło
Grudzień 1926	Terragni podpisuje dokument założycielski Gruppo 7	Biografia z Treccani
Od grudnia 1926 do maja 1927	Program opublikowany w czterech częściach w Rassegna Italiana	Modernism in Architecture
1928	Pierwsza włoska wystawa architektury racjonalnej w Rzymie, MIAR powołany później	Modernism in Architecture
1931	Wystawa w Rzymie, ruch rozwiązany 9 maja	Modernism in Architecture
1932–1936	Terragni buduje Casa del Fascio w Como	Biografia z Treccani

Dlaczego racjonalizm związał się z reżimem faszystowskim?

Racjonaliści chcieli, aby państwo przyjęło ich styl. W 1933 roku Giuseppe Pagano objął redakcję Casabelli wspólnie z Edoardo Persico. Razem promowali racjonalizm jako oficjalny styl państwa. Źródła, z którymi tu pracowano, nie potwierdzają, że państwo go przyjęło. Ernesto Nathan Rogers później nazwał sojusz z faszyzmem błędem, wynikającym z filozoficznego nieporozumienia.

Kariera Terragniego pokazuje te powiązania. Jego brat Attilio był podestà (zwierzchnik miasta mianowany przez władze) Como w latach 1934–1943. Terragni zaprojektował salę O na wystawie Mostra della rivoluzione fascista z 1932 roku w Rzymie, wykorzystując fotomontaże na całych ścianach. Opracował też projekt Danteum, który nigdy nie został zrealizowany. Te powiązania nie świadczą o jednym programie politycznym wspólnym dla wszystkich architektów z grupy.

Co Casa del Fascio w Como mówi o tym stylu?

Terragni zbudował Casa del Fascio w Como w latach 1932–1936. Według Treccani przekształcił tam racjonalistyczną siatkę. Zrezygnował z symetrii i nadał czterem elewacjom odmienne kompozycje. Ponadto posadowił budynek bezpośrednio na gruncie, co nadało mu poczucie ciężaru.

Budynek pokazuje, że ruch był czymś więcej niż odrzuceniem cytowania historii. Porządek wynikał z planu, brył i działki, a nie z symetrycznej fasady.

Czym włoski racjonalizm różni się od funkcjonalizmu?

Funkcjonalizm jest pojęciem szerszym. Hasło funkcjonalizm na tej stronie opisuje nurt początku XX wieku, w którym forma wynika z funkcji i konstrukcji. Włoski racjonalizm wiąże się z jedną, krajową debatą. Jego architekci czerpali z podstawowych typów budynków. Spierali się także z reżimem o oficjalny styl.

Aspekt	Włoski racjonalizm	Funkcjonalizm
Główne źródło	Gruppo 7, absolwenci Politechniki Mediolańskiej, 1926	Europejski ruch lat 20. i 30. XX wieku
Źródło porządku	Podstawowe typy, takie jak świątynia, bazylika, rotunda i kopuła	Funkcja, konstrukcja i działanie budynku
Relacja z państwem	Racjonaliści promowali go jako oficjalny styl w 1933 roku	Zależnie od kraju
Typowy przykład	Casa del Fascio w Como	Budynki i teoria omówione w haśle funkcjonalizm

Co powinien wiedzieć klient ze Słowacji, zanim użyje tej etykiety?

Gdy klient prosi o budynek „racjonalistyczny”, zapytaj, jakie znaczenie ma na myśli. Może mieć na myśli włoski nurt Gruppo 7 i MIAR, a może szerszy ruch nowoczesny. Wiele słowackich budynków z tych samych dekad lepiej opisuje słownictwo czechosłowackiego funkcjonalizmu. Żadne ze źródeł wykorzystanych na tej stronie nie dokumentuje bezpośredniego wpływu włoskiego na budynki czechosłowackie, dlatego strona nie formułuje takiej tezy.

Włoski termin nie obejmuje całego okresu międzywojennego. Włoskie budynki racjonalistyczne należą do konkretnej, krajowej debaty.

Co z budynkiem chronionym z tego okresu oznacza dla właściciela?

Etykieta stylu nie decyduje o ochronie prawnej. Ustawa 49/2002 definiuje zabytek jako rzecz o wartości dziedzictwa, którą organ uznaje za zabytek (§ 2 ust. 3 (ods. 3)). Właściciel zabytku przeprowadza jego podstawową ochronę na własny koszt (§ 28 ust. 2 lit. a (ods. 2 písm. a)). Przed remontem właściciel zwraca się do regionalnego urzędu ochrony zabytków o decyzję w sprawie zamiaru remontu (§ 32 ust. 2 (ods. 2)). Tekst użyty do przygotowania tej strony to wersja obowiązująca od 1 kwietnia 2025 roku.

Jakie są najczęstsze nieporozumienia dotyczące racjonalizmu?

• Racjonalizm nie odrzucał całej historii. Grupa odrzucała cytowanie historii w sensie eklektyzmu, ale czerpała z podstawowych typów budynków.
• Racjonalizm nie był po prostu stylem faszystowskim. Jego architekci pracowali w ramach reżimu, a jedno ze źródeł podaje, że reżim uznawał tę twórczość za zbyt radykalną.
• Daty zmian organizacyjnych wokół 1928 i 1931 roku różnią się w zależności od źródła, dlatego każdą datę przed zacytowaniem sprawdź w źródle pierwotnym.