Gzyms

Gzyms (po słowacku rímsa) to wystająca pozioma listwa profilowana, która wieńczy ścianę lub dzieli jej powierzchnię. Słowackie wytyczne konserwatorskie zaliczają ją do plastycznych elementów tynkowanej elewacji. Pozostałe to boniowanie i obramienia okien. Jest to również jeden z pierwszych detali tracony podczas remontu, dlatego decyzja o jego losie powinna zapaść przed rozpoczęciem prac.

Czym jest gzyms i gdzie się znajduje?

Metodyka Pamiatkového úradu SR (Słowackiego Urzędu Ochrony Zabytków) dotycząca tynków przedstawia profilowany gzyms koronujący (korunná rímsa) pod dachem. Jest to jeden z poziomów plastycznego ukształtowania elewacji. Metodyka pokazuje również gzymsy, boniowanie tynkowe i obramienia okien formowane na budowie w tynku. Zauważa, że formowanie reliefu na miejscu łatwiej radzi sobie z odchyleniami wymiarowymi budynku.

Typ	Czym jest	Co sprawdzić przy remoncie
Gzyms koronujący	Profilowana listwa pod dachem, na szczycie elewacji	Okap dachu, odprowadzenie wody dachowej i obróbka blacharska gzymsu
Gzyms tynkowy formowany na budowie	Profil wykonany w tynku razem z innym reliefem elewacji	Rodzaj tynku i ewentualne wcześniejsze naprawy
Drewniany gzyms w ciesielstwie dachowym	Profilowany element drewniany mocowany na wystających końcach poziomych elementów dachu	Stan drewna oraz, jeśli budynek jest chroniony, konsultacja z urzędem ochrony zabytków

Czym różni się gzyms tynkowy od drewnianego gzymsu dachu?

Słowacki słowniczek ciesielstwa dachowego Pamiatkového úradu SR definiuje rímsa (lub rímsička) jako dekoracyjnie profilowany element drewniany. Ciesiele osadzają go na czopach na końcach wystających poziomych elementów dachu. Są to najczęściej ściągi lub kleszcze (hambálky). Metodyka dotycząca tynków używa tego samego słowa dla profilowanej listwy elewacyjnej. Rysunek lub inwentaryzacja powinny jasno określać, o który element chodzi.

Jak gzyms odprowadza wodę deszczową?

Przewodnik konserwatorski dotyczący napraw dekoracyjnego murowania wymienia wśród detali chroniących przed deszczem ociekniki. Umieszcza je na dolnych krawędziach gzymsów i innych wystających listew. Przewodnik dotyczy murów kamiennych.

Słowacka metodyka dotycząca tynków dodaje, że zniszczenia tynku elewacyjnego zależą od jego położenia na elewacji. Wśród czynników wymienia obróbki blacharskie attyk i gzymsów, okap dachu oraz odprowadzenie wody dachowej. Gzyms ze zużytą krawędzią lub bez obróbki blacharskiej naraża więc tynk poniżej na zniszczenie.

Dlaczego gzyms ma znaczenie w budynku chronionym?

Ustawa nr 49/2002 Z. z. o ochronie funduszu zabytkowego definiuje restaurację zabytku kultury (§ 32 ust. 1). Restauracja obejmuje konserwację, zachowanie, naprawę, adaptację lub rekonstrukcję zabytku albo jego części. Naprawa gzymsu na zabytku jest więc restauracją. Ustawa określa następnie te kroki:

• Przed rozpoczęciem prac właściciel występuje do regionalnego urzędu ochrony zabytków (krajský pamiatkový úrad) o decyzję w sprawie zamiaru restauracji (§ 32 ust. 2).
• Jeśli właściciel rozpocznie prace bez ważnej decyzji, urząd wszczyna postępowanie i wzywa właściciela do wstrzymania robót (§ 32 ust. 2).
• Decyzja określa, czy zamiar jest dopuszczalny, i ustala warunki. Mówi również, czy przed pracami potrzebne są badania oraz inna dokumentacja przygotowawcza i projektowa (§ 32 ust. 4).

Ten sam artykuł dotyczy domu, który nie jest zabytkiem, lecz znajduje się na obszarze ochrony konserwatorskiej. Obszar ochrony to rezerwat lub strefa ochrony konserwatorskiej (§ 2 ust. 4). Przed budową nowego obiektu lub przebudową właściciel potrzebuje decyzji regionalnego urzędu ochrony zabytków w sprawie zamiaru przebudowy. Urząd może ustalić warunki dotyczące rozwiązania architektonicznego elewacji (§ 32 ust. 5 i 7). Wydaje też wiążącą opinię do dokumentacji przygotowawczej i projektowej (§ 32 ust. 10). Decyzja organu ochrony zabytków to dokument rozstrzygający, czy zamierzenie może zostać zrealizowane. Dom w strefie ochrony wymaga przed przebudową wiążącej opinii urzędu (§ 32 ust. 11).

Metodyka Pamiatkového úradu SR dotycząca kominów mówi, że profilowane gzymsy były najczęstszym elementem architektonicznym głowic kominowych. Dodaje, że podczas remontów głowice często zastępuje się uproszczonymi nowymi formami, które ignorują oryginalne profilowane gzymsy. Decyzja powinna więc zapaść przed pracami, a nie po nich.

Co się dzieje z gzymsem, gdy dodajemy ocieplenie zewnętrzne?

Metodyka Pamiatkového úradu SR dotycząca efektywności energetycznej zabytkowych budynków nazywa ocieplenie zewnętrzne najmniej ryzykownym rozwiązaniem z punktu widzenia fizyki budowli. Jest to także najczęściej stosowane rozwiązanie. Dodaje, że ocieplenie zewnętrzne w większości przypadków koliduje z wartościami architektonicznymi budynku. Urząd dopuszcza ocieplenie przylegające elewacji wyłącznie w wyjątkowych przypadkach. Jednym z przykładów jest nieartykułowana elewacja boczna budynku, który nie jest narodowym zabytkiem kultury.

Ważna jest również grubość. Metodyka stwierdza, że każda większa grubość ocieplenia zmienia proporcje budynku. Zmienia także głębokość osadzenia okien w otworach. Tam, gdzie urząd ochrony zabytków się zgadza, sugeruje przesunięcie okien ku zewnętrznej powierzchni nowego tynku. Pozwala to zachować proporcje i pierwotną głębokość okien. Metodyka nie podaje szczegółu dotyczącego gzymsu. Projektant musi więc narysować węzeł styku nowego ocieplenia z gzymsem i uzgodnić go z urzędem.

Podejście	Stanowisko metodyki
Zewnętrzne ocieplenie przylegające elewacji	Najmniej ryzykowne z punktu widzenia fizyki budowli, ale w większości przypadków koliduje z wartościami architektonicznymi
Ocieplenie przylegające na nieartykułowanej elewacji bocznej budynku, który nie jest narodowym zabytkiem kultury	Dopuszczalne wyłącznie w wyjątkowych przypadkach, na podstawie decyzji urzędu ochrony zabytków
Ocieplenie od wewnątrz ścian	Musi zostać obliczone przez fizyka budowli ze względu na ryzyko kondensacji wewnątrz konstrukcji

Jak naprawić tynkowy gzyms, nie tracąc go?

Zacznij od inwentaryzacji. Zmierz profil, jego wysięg i wysokość, sfotografuj go i wykonaj rysunek przed rozpoczęciem prac. W przypadku budynku chronionego urząd ochrony zabytków może wymagać badań i dokumentacji przygotowawczej przed wydaniem zgody na prace (§ 32 ust. 4 i 7 ustawy 49/2002 Z. z.). Rysunek istniejącego profilu zapobiega też zastąpieniu go przez wykonawcę gotowym, ogólnym profilem.

Materiał do naprawy wybieraj ostrożnie. Metodyka Pamiatkového úradu SR dotycząca tynków mówi, że wcześniejsze naprawy z niezgodnymi materiałami powodują uszkodzenia. Materiały te są twardsze i mają mniejszą porowatość oraz mniejszą przepuszczalność pary wodnej. Metodyka wskazuje tynki zawierające cement jako szkodliwe dla tynków wapiennych. Mówi też, że późniejsze cementowe wypełnienia tynków wapiennych, które szkodzą otoczeniu, należy usunąć. Jeśli oryginalny profil jest wykonany z tynku wapiennego, napraw go tynkiem na bazie wapna.

Gzyms to niewielki element, który w dużym stopniu decyduje o charakterze starej elewacji. Najpierw wykonaj inwentaryzację, uzgodnij sposób postępowania z urzędem ochrony zabytków, jeśli ma zastosowanie, i wykonaj szczegóły węzłów przed przyjazdem ekipy od ocieplenia.