Art Nouveau

Secesja (Art Nouveau) to międzynarodowy styl dekoracyjny i architektoniczny, który zastąpił historyzm XIX wieku płynną linią i formami inspirowanymi naturą. Victoria and Albert Museum (V&A) opisuje go jako styl, który pojawił się w kilku krajach pod różnymi nazwami. Jego twórcy chcieli zrewolucjonizować to, co V&A nazywa znużonym historyzmem tradycyjnej architektury i wzornictwa. Na Słowacji styl ten nazywa się Secesia.

Czym jest Secesja?

Secesja nie jest jedną szkołą z jednym manifestem. To wspólny kierunek, który pojawił się niemal równocześnie w architekturze, meblarstwie, szkle, metaloplastyce i grafice użytkowej. V&A wskazuje płynność linii i wygiętą linię typu bicza jako cechy charakterystyczne stylu. Wymienia też formy naturalne, takie jak kwiaty, liście, zwierzęta i owady. Niniejszy artykuł przyjmuje angielską nazwę jako nazwę zbiorczą i traktuje narodowe warianty jako jej części.

Kiedy i gdzie rozwinęła się Secesja?

V&A umieszcza korzenie stylu w ostatnich dekadach XIX wieku. Według tego samego artykułu Wystawa Powszechna w Paryżu w 1900 roku upowszechniła styl na świecie. W Wielkiej Brytanii przez zaledwie kilka krótkich lat na początku XX wieku styl świecił pełnym blaskiem. Wraz ze zbliżaniem się I wojny światowej jego popularność malała, a V&A stwierdza, że zaczęły się wówczas przebijać surowe akcenty modernizmu.

W Belgii V&A opisuje Hôtel Tassel i Hôtel Eetvelde Victora Horty jako całkowite dzieła sztuki. Architektura, wnętrze i dekoracja zostały zaprojektowane jako jedna całość. Muzeum wspomina o witrażowych daszkach i żelaznych balustradach w jego budynkach. W Hiszpanii Art Joven był częścią ruchu Modernista, którym – według V&A – kierował Antoni Gaudí.

Co oznaczają krajowe nazwy Secesji?

Każdy kraj przyjął styl pod własną etykietą. Tabela zawiera nazwy, które sprawdzone przez muzea źródła stosują w tym artykule, wraz z jednym przykładem z każdego regionu.

Region	Nazwa lokalna	Przykład ze źródeł
Francja i Belgia	Art Nouveau	Hôtel Tassel i Hôtel Eetvelde Horty w Brukseli
Austria (Wiedeń)	Sezessionstil	Budynek Secesji wiedeńskiej Olbricha, przedstawiony na plakacie Rudolfa Jettmara z 1903 roku
Niemcy	Jugendstil	Nazwa od czasopisma „Die Jugend”, założonego w Monachium w 1896 roku
Hiszpania	Modernista (Art Joven w tekście V&A)	Antoni Gaudí
Wielka Brytania	Art Nouveau	Charles Rennie Mackintosh
Węgry	Secessionism, termin używany przez muzeum w Budapeszcie	Pałac muzealny Ödöna Lechnera, ukończony w 1896 roku
Słowacja	Secesia	Modry Kościół w Bratysławie, określany jako węgierska secesja

Jaki wkład do stylu wnieśli Wiedeń i Budapeszt?

Wiedeń nadał stylowi jedną z najbardziej znanych nazw. V&A stwierdza, że w Austrii Art Nouveau po raz pierwszy upowszechnili artyści ruchu Secesji wiedeńskiej. Tam znano go jako Sezessionstil. Muzeum pokazuje austriacki nurt na plakacie Rudolfa Jettmara z 1903 roku, przedstawiającym budynek Secesji Olbricha. Grupę artystów opisuje hasło Secesja wiedeńska.

Muzeum Sztuki Użytkowej w Budapeszcie dokumentuje węgierski nurt. Muzeum zostało założone w 1872 roku jako drugie narodowe muzeum Węgier. Samo podaje, że powstało na wzór Victoria and Albert Museum. Jego pałac w stylu Art Nouveau, dzieło Ödöna Lechnera, ukończono w 1896 roku, a dominuje on nad panoramą miasta. Kolekcja Secesji w muzeum obejmuje obiekty z okresu między Wystawą Powszechną w Paryżu w 1889 roku a Wystawą Powszechną Sztuki Dekoracyjnej w Turynie w 1911 roku. Muzeum nazywa szczyt węgierskiego ruchu Secessionism. Lśniące szkło Tiffany'ego wpłynęło na węgierską manufakturę ceramiki Zsolnay. Wariant narodowy opisuje hasło Węgierska secesja.

Jakie są główne cechy budynków w stylu Secesji?

Budynki w stylu Secesji odchodzą od powtarzalnych form stylów historycznych. Linia jest wygięta, czasem w kształt bicza, a dekoracja czerpie z form natury. Źródła pokazują dwa bieguny stylu. W Wielkiej Brytanii Mackintosh stosował to, co V&A nazywa ładem opartym na surowej, ale ekscentrycznej geometrii. Prace belgijskie i hiszpańskie skłaniają się ku płynnej, roślinnej formie.

Źródła wymieniają te cechy.

Cecha	Gdzie źródło ją pokazuje
Wygięta, płynna linia i motywy naturalne, takie jak kwiaty i liście	Artykuł V&A
Witrażowe daszki i żelazne balustrady	Budynki Horty w artykule V&A
Niebieskie płytki ceramiczne, mozaiki i ozdoby z majoliki	Modry Kościół w Bratysławie (Visit Bratislava)
Wnętrze i dekoracja zaprojektowane razem z budynkiem	Hôtel Tassel i Hôtel Eetvelde (artykuł V&A)

Jaki jest przykład Secesji na Słowacji?

Najwyraźniejszym przykładem w tym słowniku jest Modry Kościół pw. św. Elżbiety w Bratysławie. Strona Visit Bratislava wskazuje Ödöna Lechnera jako jego architekta i określa styl jako węgierską secesję. Datuje kościół na początek XX wieku. Strona wymienia szkliwioną ceramiczną dachówkę, niebieskie płytki ceramiczne, pasy fal i mozaiki oraz ozdoby z majoliki na fasadzie. Hasło o węgierskiej secesji opisuje ten budynek szczegółowiej.

Sprawdzone do tego artykułu źródła nie wymieniają innych słowackich budynków, dlatego nie podano kolejnych przykładów. Nie podają też statusu zabytku dla Modrego Kościoła. Przed poleganiem na jakimkolwiek statusie sprawdź dany budynek w rejestrze Urzędu Ochrony Zabytków Słowacji (Pamiatkový úrad SR).

Co powinien wiedzieć właściciel budynku w stylu Secesji przed remontem?

Status zabytkowy decyduje o tym, jak wolno przeprowadzać remont. Ustawa nr 49/2002 o ochronie zasobu zabytków określa zasady. Tekst jednolity obowiązujący od 1 kwietnia 2025 roku ustala tę regułę. Właściciel zabytku kultury musi przed rozpoczęciem prac wystąpić do regionalnego urzędu ochrony zabytków o decyzję w sprawie zamiaru remontu (§ 32 ods. 2). Urząd określa, czy zamiar jest dopuszczalny, i ustala warunki.

Budynek na obszarze zabytkowym (pamiatkové územie) podlega osobnej zasadzie. Przed remontem lub przebudową właściciel przedkłada dokumentację przygotowawczą i projektową. Regionalny urząd wydaje wiążącą opinię do każdego dokumentu (§ 32 ods. 10). Budynek, który nie jest zabytkiem, może znajdować się w strefie ochronnej (ochranné pásmo). Przed przebudową właściciel potrzebuje wiążącej opinii co do zamiaru (§ 32 ods. 11).

Wiele starszych budynków ma także wcześniejsze warstwy, na przykład eklektyzm. Zanim zdecydujesz, co przywrócić, ustal, która warstwa dekoracji jest oryginalna. Najpierw udokumentuj istniejącą dekorację: wykonaj zdjęcia, rysunki pomiarowe i notatki o materiałach sztukaterii, żelaza i szkła. Ułatwi to późniejszą rozmowę z urzędem ochrony zabytków.