Architektura renesansowa

Renesans to styl architektoniczny, który wskrzesza klasyczne formy starożytności, takie jak kolumny i proporcje. Na Słowacji często pojawia się jako późniejsza warstwa na starszych budynkach gotyckich, na przykład w Lewoczy na Spiszu i w Bardejowie w regionie Šariš (słow. Šariš). Termin słowacki to architektura renesansowa (renesančná architektúra), a ludzie często wyszukują krótsze hasło renesans (renesancia). Niniejszy wpis omawia ten styl, słowackie przykłady udokumentowane w źródłach oraz to, co właściciele takich budynków muszą dziś spełnić.

Kiedy zaczęła się i kiedy skończyła architektura renesansowa?

Duńska encyklopedia narodowa Den Store Danske umieszcza początek renesansu około 1400 roku we Florencji. Podaje, że wpływy rozprzestrzeniły się po Europie w XVI wieku. W odniesieniu do ziem słowackich Słowacki Urząd Ochrony Zabytków (Pamiatkový úrad SR) podaje węższą datę dla jednego elementu. Sgraffito dotarło na terytorium Słowacji około połowy XVI wieku i zniknęło wraz z upadkiem stylu renesansowego.

Żadne ze źródeł, które sprawdziliśmy, nie podaje jednego roku końca renesansu na Słowacji. Ta sama encyklopedia datuje następny styl, barok, na XVII wiek i części XVIII wieku. Budynki słowackie pokazują nakładanie się tych stylów. Ratusz w Lewoczy otrzymał renesansowe arkady w 1615 roku, a kościół uniwersytecki w Trnawie powstawał w latach 1629–1637 w stylu wczesnobarokowym. Wczesny XVII wiek należy traktować jako okres przejściowy, a nie jako wyraźną granicę.

Jak architektura renesansowa dotarła na Słowację?

Formy renesansowe zwykle docierały do słowackich miast jako przebudowy istniejących budynków. Ratusz w Lewoczy jest najwyraźniejszym przykładem. Słowackie Muzeum Narodowe (Slovenské národné múzeum) podaje, że jest to jeden z najstarszych ratuszy na Słowacji, zbudowany w połowie XV wieku. Pożar w 1550 roku poważnie go uszkodził. Muzeum twierdzi, że zewnętrzne ściany zostały prawdopodobnie ozdobione renesansowym sgraffito podczas remontów w połowie XVI wieku.

Źródła nie zgadzają się co do wieku rdzenia budynku w Lewoczy. Tekst z katalogu zabytków na portalu miejskim e-obce.sk nazywa ratusz pierwotnie gotyckim, z końca XV wieku. Podaje, że budynek przebudowano w stylu renesansowym w latach 1551–1559 oraz na początku XVII wieku, do 1615 roku, dodając arkady. Oba źródła zgadzają się co do tego, że przebudowa renesansowa zakończyła się w 1615 roku.

Bardejów przedstawia podobny schemat, a jego źródła również się różnią. Miasto opisuje swój ratusz jako budynek gotycko-renesansowy z lat 1505–1509, z renesansowymi detalami kamiennymi. Słowacki Urząd Ochrony Zabytków nazywa ten sam budynek późnogotyckim ratuszem z początku XVI wieku. Należy go traktować jako budynek na pograniczu obu stylów.

Jakie są cechy charakterystyczne architektury renesansowej?

Den Store Danske wymienia elementy klasyczne, takie jak kolumny, girlandy i medaliony, a także geometryczną i proporcjonalną regularność w twórczości Palladia. Słowackie przykłady poniżej pokazują cechy, które można sprawdzić na elewacji.

Tekst katalogowy z Lewoczy wymienia również portale, attyki i arkady dziedzińcowe jako detale licznych renesansowych kamienic mieszczańskich. Podaje, że dom Thurzów jest renesansowy, z nowszą attyką szczytową. Attyka znajduje się nad gzymsem.

Jak ratusz w Lewoczy pokazuje dzieła renesansowe?

W 1615 roku, za burmistrza Michała Klementa, ratusz został odnowiony i rozbudowany w stylu renesansowym. Dodano arkady od strony południowej i zachodniej oraz balkon na elewacji zachodniej. Pod koniec XVII wieku dobudowano dzwonnicę. Remonty z lat 1893–1895 nadały budynkowi obecny wygląd, więc powierzchnia widziana przez zwiedzających nie jest wyłącznie dziełem renesansowym.

Od 1955 roku ratusz pełni funkcję muzeum i przestrzeni na wydarzenia specjalne. Muzeum Spiskie (Spišské múzeum) mieści się w renesansowej kamienicy przy placu Mistrza Pawła. Narodowy portal turystyczny podaje, że Lewocza w czerwcu 2009 roku dołączyła do grupy zabytków Spiszu wpisanych na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Co wyróżnia attykę i sgraffito w Bardejowie?

Miasto Bardejów opisuje bastion, który pierwotnie był gotycki, dwukondygnacyjny, o planie prostokąta. Bastion zawdzięcza nazwę renesansowej attyce dodanej na szczycie i ozdobionej sgraffito. Autorami byli bracia Pelo z Lugano, w 1582 roku. Źródło miejskie nie łączy attyki z żadnym innym wydarzeniem, więc i ta strona tego nie robi.

Słowacki Urząd Ochrony Zabytków podaje, że większość bastionów miejskich fortyfikacji pochodzi z XV i początku XVI wieku. Renesansowa attyka jest zatem późniejszym dodatkiem do starszych budowli obronnych. Historyczne centrum Bardejowa zostało wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 2000 roku, podczas 24. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa.

Jak części gotyckie i renesansowe łączą się w budynkach słowackich?

Miasta słowackie rzadko reprezentują czysty styl. Narodowy portal turystyczny nazywa Bardejów najbardziej gotyckim miastem na Słowacji, a jednak jego bastion ma renesansową attykę. Tabela wymienia trzy budynki, z częściami gotyckimi i renesansowymi wskazanymi przez źródło. Wcześniejszy styl opisano w artykule o architekturze gotyckiej.

Renesansowa attyka na gotyckim bastionie jest w tych miastach zjawiskiem typowym.

Jakie przepisy o ochronie zabytków obowiązują dziś właściciela budynku renesansowego?

Urząd Ochrony Zabytków prowadzi centralny rejestr, który obejmuje rejestry zabytków ruchomych, zabytków nieruchomych, rezerwatów zabytkowych i stref zabytkowych. Ustawa nr 49/2002 Z. z. o ochronie fundusu zabytków określa obowiązki właściciela. Tekst ustawy obowiązujący od 1 kwietnia 2025 roku, według portalu Slov-Lex, stanowi co następuje.

• Właściciel zabytku kultury wykonuje podstawową ochronę na własny koszt (§ 28 ust. 2 lit. a). Właściciel może zwrócić się do regionalnego urzędu ochrony zabytków o bezpłatną poradę eksperta (§ 28 ust. 1 lit. a).
• Przed restauracją zabytku kultury właściciel musi złożyć wniosek do regionalnego urzędu ochrony zabytków o decyzję w sprawie zamiaru restauracji (§ 32 ust. 2). Restauracja obejmuje utrzymanie, konserwację i naprawę (§ 32 ust. 1).
• W rezerwacie zabytkowym lub strefie zabytkowej budynek, który nie jest zabytkiem, wymaga najpierw decyzji. Właściciel musi o nią wystąpić przed nową budową lub przed zmianą działki albo budynku (§ 32 ust. 5). Urząd regionalny określa warunki, w tym kubaturę, wysokość i wygląd zewnętrzny (§ 32 ust. 7).
• Dokumentację projektową tych prac może sporządzić wyłącznie osoba uprawniona na podstawie odrębnej ustawy. Właściciel musi ją uzgodnić z urzędem, który wydaje na nią wiążącą opinię (§ 32 ust. 8–10).
• W strefie buforowej wokół zabytku, rezerwatu lub strefy właściciel musi przed zmianą wystąpić o wiążącą opinię urzędu (§ 32 ust. 11).

Urząd regionalny przygotowuje też zasady ochrony dla każdego rezerwatu i strefy. Obejmują one wyraz architektoniczny, sylwetkę i widoki na obszar (§ 29 ust. 2 i 3). Przed zaplanowaniem prac na attyce, elewacji lub powierzchni tynkowanej sprawdź rejestry online. Koncepcję strefy opisano w artykule o strefie ochrony zabytków.

Jakie są częste błędne przekonania o architekturze renesansowej?

• Renesans na Słowacji to nie tylko styl nowej zabudowy. Attyka bastionu w Bardejowie była pierwotnie gotycka, a ratusz w Lewoczy ma rdzeń z XV wieku.
• Sgraffito nie jest malowane. Powstaje przez zarysowywanie warstw tynku na świeżym tynku, więc naprawa musi respektować oryginalne warstwy.
• Wygląd budynku może pochodzić z późniejszego remontu. Ratusz w Lewoczy zawdzięcza obecny wygląd pracom z lat 1893–1895.
• Renesansowy wygląd nie czyni budynku chronionym. Ochrona to odrębny status zapisany w rejestrach.