Model powykonawczy (as-built)

Czym jest model powykonawczy i czym różni się od dokumentacji powykonawczej oraz inwentaryzacji geodezyjnej?

Model powykonawczy to trójwymiarowy model BIM budynku w stanie, w jakim został faktycznie wzniesiony. Jest skorygowany o wszystkie odstępstwa od zatwierdzonego projektu, a każdy element zawiera dane, których później potrzebuje właściciel lub inżynier, takie jak producent, data montażu i budowa warstwowa materiału. Nie jest tym samym co dokumentacja powykonawcza, czyli formalny zapis wykonanych robót, którego organy oczekują po zakończeniu budowy: rysunki, certyfikaty, protokoły badań i notatki o odstępstwach, w większości dwuwymiarowe. Nie jest też inwentaryzacja powykonawcza, czyli pomiar geodezyjny określający położenie obiektów i ich wysokości. Te trzy dokumenty odpowiadają na różne pytania. Dokumentacja pokazuje, co zostało zrobione i jak to poświadczono, inwentaryzacja określa, gdzie się to znajduje, a model pokazuje, z czego budynek jest zbudowany i jak łączą się jego części, w formie, którą oprogramowanie może przeszukiwać.

Aspekt	Model powykonawczy	Dokumentacja powykonawcza	Inwentaryzacja powykonawcza
Główna forma	Model BIM 3D z dołączonymi danymi	Rysunki, certyfikaty, protokoły badań (głównie 2D)	Zmierzone współrzędne, rzędne i rysunki planów
Pytanie, na które odpowiada	Co zostało wybudowane i jak części są ze sobą powiązane?	Co zostało zrobione i jak jest to poświadczone?	Gdzie to się znajduje i na jakiej wysokości?
Typowy wykonawca	Modelarz BIM, zwykle na podstawie modelu projektowego	Wykonawca i projektanci, zebrane i sprawdzone przez architekta	Geodeta, wykonujący pomiary na placu budowy
Późniejsze zastosowanie	Zarządzanie obiektem, planowanie remontów, powiązanie z danymi z czujników	Akta w urzędzie, dowody gwarancyjne i odbiorowe	Rejestracja w katastrze i zapisy granic

Dlaczego model powykonawczy ma znaczenie przy odbiorze nowego budynku?

Odbiór przekazuje klucze, dokumenty i początek okresu gwarancji. Już po kilku miesiącach właściciel może jednak potrzebować znaleźć zawór, trasę kabla lub przejście przeciwpożarowe za wykończoną ścianą, a rysunki papierowe rzadko pokazują, gdzie faktycznie poprowadzono ukryte instalacje. Model odzwierciedlający ostateczny stan pozwala zarządcy obiektu zlokalizować te elementy, sprawdzić ich dane montażowe i zaplanować konserwację bez otwierania warstw, które już zostały zamknięte. Model uzupełnia zapis papierowy, a nie go zastępuje. To, czy model jest dostarczany przy zakończeniu budowy, zależy od umowy i wymagań informacyjnych inwestora, dlatego warto wpisać ten wymóg do zakresu zadania od samego początku.

Jak tworzy się model powykonawczy w trakcie budowy?

Najbardziej niezawodne podejście polega na utrzymywaniu modelu projektowego jako bazy roboczej i rejestrowaniu zmian na bieżąco, zamiast odtwarzania budynku z pamięci pod koniec budowy. Proces należy uzgodnić wcześnie, najlepiej w planie realizacji BIM, a następnie stosować prostą procedurę:

1. Uzgodnić, które zmiany muszą być rejestrowane, w jakiej formie i kto je zatwierdza.
2. Zespoły na placu budowy zapisują odstępstwa we wspólnym rejestrze uwag, z odniesieniem do elementu modelu, którego dotyczą.
3. Instalatorzy przesyłają dane z wykonania dla instalacji ukrytych, zanim warstwy zostaną zamknięte, ponieważ zdjęcia wykonane później rzadko pokazują przebieg tras w sposób czytelny.
4. Przed odbiorem model jest porównywany z inwentaryzacją powykonawczą i zestawem dokumentacji, a następnie opatrywany numerem wersji, aby właściciel wiedział, jakiego stanu dotyczy.

Utrzymywanie jednego wspólnego środowiska do tych wymian, czyli wspólnego środowiska danych (CDE), zapobiega rozproszeniu modelu na kilka kopii z różnymi zmianami.

Jak rozpocząć model powykonawczy przy remoncie starego budynku?

Remont to inny punkt wyjścia. Często nie istnieje żaden model, a stare rysunki mogą być przestarzałe o dziesiątki lat albo pokazywać układ, który został później zmieniony bez żadnego zapisu. Zwykle stosuje się pomiar z natury, najczęściej scan-to-BIM, w którym skanowanie laserowe tworzy chmurę punktów, a następnie jest ona modelowana w ściany, stropy, otwory i instalacje. Skan pokazuje rzeczywistą geometrię, ale nie jest to pełny obraz, dlatego najlepiej połączyć kilka źródeł:

Źródło	Co dostarcza	Główne ograniczenie
Stare rysunki i pozwolenia	Pierwotny zamysł, układ i koncepcja konstrukcyjna	Mogą nie odpowiadać temu, co zostało wybudowane lub zmienione później
Naziemne skanowanie laserowe	Zmierzone powierzchnie i rzeczywista geometria	Rejestruje tylko widoczne powierzchnie, więc ukryte warstwy wymagają sprawdzenia
Fotogrametria	Teksturowane zdjęcia do szybkiej rejestracji	Dokładność zależy od punktów kontrolnych i oświetlenia
Odkrywki i kontrole na placu budowy	Budowa warstwowa ścian, konstrukcja i ukryte trasy	Tylko lokalnie, a przy nadmiernym stosowaniu uszkadzają wykończenia
Pomiar geodezyjny	Położenie względem granic i poziomów	Zbyt zgrubny dla elementów wnętrz

Surowa chmura punktów sama w sobie nie ma znaczenia. To zbiór punktów, a nie ściany czy kanały wentylacyjne, więc ktoś musi je sklasyfikować, a obszary ukryte za meblami, w szybach lub podczas prowadzenia robót będą brakować. Należy uwzględnić te luki w planie, zamiast je ukrywać.

Jak wiarygodny musi być model powykonawczy i jak to określić?

Wiarygodność opisuje system Level of Development: stopień, w jakim można polegać na elemencie, co jest czymś innym niż to, jak szczegółowo element wygląda. Element zmierzony na miejscu i zweryfikowany powinien mieć wyższy poziom niż element przepisany ze starego rysunku. Najbezpieczniejszą praktyką jest oznaczanie każdego elementu jego źródłem, tak aby projektant mógł od razu zobaczyć, czy wymiar został zmierzony, odziedziczony z modelu projektowego, czy tylko założony. Założenie przedstawione jako pomiar to najczęstszy sposób, w jaki model powykonawczy wprowadza w błąd osoby, które z niego korzystają później.

Jakie błędy sprawiają, że model powykonawczy jest mniej przydatny, niż się wydaje?

Powtarza się kilka schematów błędów, a większość z nich łatwo zapobiec, jeśli zostaną nazwane z wyprzedzeniem:

• Modelowanie projektu, a nie budynku. Zatwierdzony model jest kopiowany, a zmiany na placu budowy nigdy nie są wprowadzane.
• Nieoznaczone luki w skanie. Obszary, do których skaner nie dotarł, są wypełniane domyślną geometrią bez flagi statusu.
• Brak właściciela po odbiorze. Nikt nie zostaje przypisany do aktualizacji modelu, więc jest on dokładny przez jeden dzień, a po pierwszej naprawie jest już nieaktualny.
• Współrzędne bez powiązania. Model nie jest powiązany z układem współrzędnych inwentaryzacji, więc nie można go nałożyć na teren ani na plan katastralny.
• Nadmiar szczegółów. Modelowany jest każdy łącznik, co spowalnia plik i nie dodaje niczego, o co zarządca obiektu mógłby zapytać.

Rozwiązanie większości z tych problemów jest takie samo: należy określić cel modelu przed rozpoczęciem modelowania, a następnie rejestrować tylko te szczegóły, które mu służą. Przy remoncie celem jest zazwyczaj zastąpienie założonych wymiarów zmierzonymi. Przy nowym budynku celem jest zazwyczaj przekazanie zapisu, który odpowiada budynkowi faktycznie odebranemu przez właściciela.