Funkcjonalizm zlínski

Czym jest funkcjonalizm zliński?

Funkcjonalizm zliński to międzywojenna architektura firmy obuwniczej Baťa w Zlínie na Morawach, gdzie fabryki, biura i budownictwo mieszkaniowe korzystały z jednego systemu budowlanego. Czeski Narodowy Instytut Dziedzictwa (Czech National Heritage Institute) wyjaśnia, że Zlín rozwinął się bezpośrednio dzięki koncernowi obuwniczemu Baťa. Całe miasto miało więc jednego inwestora, co zapewniło mu jedną koncepcję urbanistyczną i architektoniczną. Ten sam instytut opisuje typowy wygląd jako ceglane ściany z czerwonej cegły połączone z jasnymi, widocznymi szkieletami z betonu zbrojonego. Szerszy ruch ma własną stronę: funkcjonalizm czechosłowacki. Niniejsza strona dotyczy jego odgałęzienia związanego z Baťą.

Radio Prague International nazywa Zlín „jedynym konsekwentnie zbudowanym funkcjonalistycznym miastem w Europie”. Jest to określenie nadane przez nadawcę, a nie wynik pomiaru. Ten sam artykuł opisuje żelbetowy szkielet z okładziną z czerwonej cegły jako tani, racjonalny i funkcjonalny. Porównuje efekt do doskonale działającej maszyny.

Na czym polegała metoda budowlana firmy?

Metoda opierała się na powtarzalności. Rejestr architektury nowoczesnej odnotowuje szkielet żelbetowy z wypełnieniem ceglanym w Partizánske (Baťovany) i w Svit. Oba obiekty mają pole konstrukcyjne 6,15 x 6,15 m. Památkový katalog (Katalog zabytków) podaje ten sam moduł 6,15 x 6,15 m dla budynku 21 w Zlínie. Budownictwo mieszkaniowe powstawało według wzorców firmy. Rejestr zaznacza, że budowniczowie wprowadzali wiele zmian już w trakcie budowy, co dokumentuje lokalne gusta. W Svit Zlínska Spółka Akcyjna Budowlana projektowała poszczególne budynki z pomocą Vladimíra Karfíka.

Co budynek 21 pokazuje o tej metodzie?

Budynek 21 to blok administracyjny przy třída Tomáše Bati w Zlínie. ArchiWeb wymienia Vladimíra Karfíka jako jego architekta, a Arnošta Sehnala jako głównego budowniczego, i datuje ukończenie na lata 1936–38. Wysokość wynosi 77,5 m, mierzona od pierwszego piętra do dachu przybudówki klimatyzacyjnej. Żelbetowy szkielet ma wysokość kondygnacji 4,50 m. Ściany zewnętrzne są murowane z cegły i cegły pustakowej, a okładzinę stanowią płytki Slavíková o wymiarach 6,5 x 30 cm.

Ściany nośne występują wyłącznie w sanitariatach i w strefach wind, dzięki czemu znormalizowane przegrody z drewna i żelaza można przestawiać przy różnych układach biur. Okna są podwójne, z żaluzjami między szybami, a okna zewnętrzne są w większości stałe, z wąskimi otworami wentylacyjnymi. ArchiWeb podaje, że projektanci wybrali klimatyzację zamiast ogrzewania grzejnikowego, promiennikowego i elektrycznego. Głównym powodem była jakość powietrza i temperatura dla dużej liczby pracowników. Winda do mycia okien porusza się po torze wzdłuż głównego gzymsu, około 67 m nad chodnikiem.

Źródła nie zgadzają się co do liczby kondygnacji. Památkový katalog (Katalog zabytków) podaje szesnaście kondygnacji nad jedną piwnicą. ArchiWeb podaje 17 kondygnacji, ponieważ uwzględnia przybudówkę klimatyzacyjną i zbiorniki wodne na 17. piętrze. Wpis w katalogu informuje również, że przeszklony daszek nad południowym wejściem, dodany w 2004 roku z numerem 21, nie podlega ochronie zabytkowej. Odczytany wpis nie podaje wpisu do rejestru samego budynku.

Jak zaplanowano Baťovany (Partizánske)?

Baťovany, dziś Partizánske w kraju trenczyńskim (Trenčiansky kraj), powstały według zasad idealnego miasta przemysłowego dla od 5000 do 15 000 mieszkańców. Plan zagospodarowania opracował Jiří Voženílek (1909–1986). Do pracy dla firmy Baťa w Zlínie przystąpił 20 kwietnia 1937 roku. Strefa przemysłowa leży na północnym skraju miasta, blisko głównej drogi i linii kolejowej. Plan podzielił funkcje miasta na stosunkowo niezależne części. Dzielnice mieszkaniowe odchodzą od centralnego placu, Plac Pracy (Námestie práce).

Rejestr datuje realizację na lata 1938–1943, a pierwszą halę produkcyjną, tzw. trójpiętrową halę, na 1939 rok. Karfík zaprojektował kościół rzymskokatolicki, zbudowany w latach 1942–1949, który rejestr określa jako główną dominantę na południowo-wschodnim skraju placu. F. Kučera zaprojektował Centrum Społeczne (1939–1941), a M. Drofa szkoły przemysłowe Baťa.

Jak chroniony jest zespół Baťovany?

Rejestr opisuje Partizánske jako dobrze zachowany i wysoce funkcjonalny przykład oryginalnego miasta-ogrodu Baťa. Koncepcję urbanistyczną i architekturę określa jako ważny element dziedzictwa kulturowego. Nie podaje żadnego formalnego wpisu do rejestru zabytków. Badanie STU Bratislava stwierdza, że Partizánske nie ma koncepcji ochrony dziedzictwa Baťa opartej na zasadzie terytorium funkcjonalnego ani na ochronie poszczególnych obiektów. Autorzy wskazują też na słaby dialog o sposobach zachowania lub odbudowy budynków. Dialog obejmuje organ ochrony zabytków, ekspertów, radę miasta, grupy obywatelskie i mieszkańców.

Co wydarzyło się w Svit?

Svit leży w pobliżu Batizovców w kraju preszowskim (Prešovský kraj). Rejestr umieszcza zespół w programie produkcyjnym firmy Baťa z 1934 roku, z pierwotnym planem F. L. Gahury i budową w latach 1935–1942. Fabryka produkowała włókna syntetyczne, w szkielecie trójtraktowym z kolumnami cylindrycznymi, a później kwadratowymi filarami, z wypełnieniem ceglanym, o rozpiętości 6,15 x 6,15 m. Pas zieleni oddziela fabrykę od osiedla mieszkaniowego. Zabudowa obejmuje domy jednorodzinne, domy bliźniacze i poczwórne oraz czteropiętrowe bloki mieszkalne. W pasie zieleni znajdują się również szkoła, szkolenie uczniowskie i centrum społeczne.

Źródła nie zgadzają się co do momentu, w którym Svit stał się miastem. Rejestr podaje, że osada stała się samodzielnym miastem Svit w 1946 roku. Słowacki portal administracji publicznej podaje, że osada stała się samodzielną gminą 4 czerwca 1946 roku. Gmina otrzymała prawa miejskie 30 maja 1962 roku.

Kto projektował budynki Baťa według źródeł?

Źródła wymieniają niewielką grupę architektów. Tabela podaje każde nazwisko wyłącznie wraz z pracą, którą źródło im przypisuje.

Czym funkcjonalizm zliński różni się od funkcjonalizmu czechosłowackiego?

Oba nurty należą do tej samej rodziny modernistycznej i korzystają z betonu zbrojonego oraz racjonalnego planowania. Różnicę potwierdzoną przez źródła stanowi inwestor. Zlín miał jednego inwestora i jedną koncepcję urbanistyczną, podczas gdy szerszy ruch opisano w części poświęconej funkcjonalizmowi czechosłowackiemu. Budynki w Bratysławie omówiono w części funkcjonalizm bratysławski. Szerszy ruch opisuje hasło funkcjonalizm.

Co powinni sprawdzić dziś właściciele budynków z epoki Baťa?

Przed jakąkolwiek zmianą sprawdź status ochrony zabytkowej budynku i jego otoczenia. Na Słowacji ustawa nr 49/2002 Z. z. określa, co obejmuje fundusz zabytków. Zgodnie z § 2 ust. 1 zawiera on ruchome i nieruchome rzeczy uznane za narodowe zabytki kultury, a także rezerwaty zabytkowe i strefy ochrony zabytków. Zgodnie z § 17 ust. 1 strefa ochrony zabytków to obszar, który można wyznaczyć topograficznie. Ma historyczny układ osadniczy, krajobraz kulturowy o wartościach zabytkowych lub znaleziska archeologiczne. Zlín leży w Czechach, gdzie strefę ochrony zabytków gminy wyznaczono w 1990 roku, więc obowiązują tam przepisy czeskie.

Czeski Narodowy Instytut Dziedzictwa przeanalizował, co szkodzi budynkom Baťa w Zlínie. Ceglane elewacje są wrażliwe na późniejsze przeróbki, a zmiany wprowadzone później obniżyły walory architektoniczne wielu budynków. Większość okładzin ceramicznych obniża wartość budynku, ale okładzina wiernie imitująca wygląd cegły już nie. Instytut zwraca też uwagę, że niskie żywopłoty między domami zwiększają wartość strefy ochrony zabytków. Wysokie żywopłoty lub pełne ogrodzenia zastępują je w niekorzystny sposób. Przed zmianą elewacji, okien, dachu lub konstrukcji chronionego budynku zapytaj organ ochrony zabytków.