Skanzen (muzeum na świeżym powietrzu)

Czym jest skansen i skąd pochodzi nazwa?

Skansen to muzeum pod gołym niebem, które gromadzi zabytkowe budynki wiejskie, przenosi je lub odtwarza na jednym terenie i prezentuje tak, jak znali je ich dawni użytkownicy. Nazwa pochodzi od Skansenu, który etnograf Artur Hazelius otworzył na terenie Djurgården w Sztokholmie 11 października 1891 roku. Skansen uznaje się powszechnie za pierwsze muzeum tego typu, a jego nazwa jest dziś używana w odniesieniu do podobnych zbiorów w Europie Środkowej i Wschodniej. Pytanie, które napędza badania nad architekturą wernakularną, jest takie: budynek jest świadectwem tego, jak wspólnota poradziła sobie z problemami klimatu, materiałów i pracy.

Hazelius był zaniepokojony zanikiem tradycyjnego życia wiejskiego. Norwegia zgromadziła już stare budynki w otwartym zbiorze pod Oslo, założonym w 1881 roku, a ten przykład pokazał, że cały dom można badać jako obiekt, a nie tylko jego meble i narzędzia.

Jak ta idea dotarła na Słowację?

Słowacki plan jest starszy niż większość jego budynków. Według dostępnych źródeł Ján Geryk, sekretarz Słowackiego Muzeum Narodowego (Slovenské národné múzeum), jako pierwszy zaproponował muzeum pod gołym niebem w 1931 roku, a planiści wzorowali się na przykładach skandynawskich. Budowa ruszyła dziesięciolecia później. Pierwsze budynki udostępniono zwiedzającym w Martinie w 1972 roku, a prace trwały do lat 80. XX wieku. Budowa pozostałych sekcji została w dużej mierze wstrzymana po 1991 roku, więc zbiór jest w niektórych regionach kompletny, a w innych niedokończony.

Daty w źródłach wtórnych nie zawsze są zgodne, dlatego przed przytoczeniem roku w raporcie sprawdź dane samego muzeum.

Które słowackie muzea pod gołym niebem może odwiedzić architekt?

Warto znać trzy zbiory, a każdy pokazuje inną stronę słowackiego budownictwa ludowego. Największy to Muzeum Słowackiej Wsi (Múzeum slovenskej dediny) w Martinie, prowadzone przez Instytut Etnograficzny Słowackiego Muzeum Narodowego. Jego sekcje są uporządkowane regionalnie, a dostępne źródła opisują Orawę, Liptów, Kysuce i Podjavorníky jako zbudowane, natomiast sekcja Turiec nigdy nie została ukończona. Muzeum Wsi Liptowskiej (Múzeum liptovskej dediny) w Pribylinie, u podnóża Tatr Zachodnich, dokumentuje architekturę Liptowa budynkami przeniesionymi z wiosek zalanych podczas tworzenia zbiornika Liptovská Mara. Trzeci to zbiór architektury ludowej pod gołym niebem w Bardejovských Kúpele (Bardejovské Kúpele), będący częścią kompleksu uzdrowiskowego. Znalezione źródła podają jego nazwę, ale niewiele szczegółów, dlatego przed zaplanowaniem wizyty sprawdź aktualny program.

Czym skansen różni się od rezerwatu architektury ludowej?

Skansen gromadzi budynki i je przenosi. Rezerwat architektury ludowej (rezervácia ľudovej architektúry) chroni całą wieś w jej miejscu. Domy tam nadal są zamieszkane, naprawiane przez właścicieli i zmieniane pod wpływem tych samych nacisków, co każda inna wieś. Rezerwat pokazuje, jak budownictwo ludowe funkcjonuje w rzeczywistym otoczeniu, z ogrodami, drogami, orientacją i sąsiadami. Skansen pokazuje budynki z odsłoniętymi detalami, czego zwykle potrzebuje praktykujący architekt. Oba typy się uzupełniają, a wizyta w jednym rzadko zastępuje wizytę w drugim. Każdy dom w skansenie jest jednym przykładem typu opisanego pod hasłem dom ludowy (ľudový dom), więc muzeum jest sposobem, by zobaczyć ten typ w trzech wymiarach.

Jakich szczegółów konstrukcyjnych może nauczyć się architekt w skansenie?

Prawdziwa wartość skansenu tkwi w detalach, które rzadko przetrwały w oryginalnym miejscu, ponieważ z czasem zostały ukryte, naprawione lub wymienione. Zwiedzający mogą zobaczyć, jak ściany z bali łączą się w narożach, jak konstrukcja dachu niesie pokrycie i jak dolna część ściany jest chroniona przed rozbryzgami deszczu i wilgotnym gruntem. Drewnianka (drevenica), mały słowacki drewniany dom, jest tu szczególnie przydatna, ponieważ jej konstrukcja jest czytelna na pierwszy rzut oka.

Drugą lekcją są proporcje. Zmierz szerokość szczytowej ściany w stosunku do okapów, wielkość otworów w stosunku do ściany oraz sposób, w jaki plan dzieli pomieszczenie na część do gotowania, spania i przechowywania. Te proporcje zwykle odzwierciedlają dostępną długość drewna, potrzebę osłony i koszt ogrzewania, dlatego warto je przestudiować.

Jakie są ograniczenia przeniesionego domu jako źródła?

Przeniesienie budynku odrywa go od miejsca, orientacji, sąsiadów i pierwotnego użytku. Jest więc świadectwem typu budynku, a nie jednego konkretnego gospodarstwa. Ponowny montaż może też łączyć oryginalne drewno z wymienionymi elementami. Na przykład w Pribylinie oryginalne budynki rozbierano na ich pierwotnych działkach, a części, których nie udało się uratować, zastąpiono replikami, co oznacza, że niektóre elementy na ekspozycji są rekonstrukcjami. Przed przytoczeniem któregokolwiek domu jako precedensu poproś muzeum o dokumentację każdego budynku. Zapis jego pochodzenia, drewna i ewentualnych renowacji pokaże, na ile można ufać danemu detalowi.

Jak architekt powinien wykorzystać wizytę w skansenie w rzeczywistym projekcie?

Zabierz miarkę, notes i aparat, i rysuj detale, a nie całe budynki. Fotografuj połączenia z bliska, szkicuj przekroje przez ścianę i dach oraz notuj, co dzieje się przy podstawie, okapie i otworach. Następnie porównaj to, co narysowałeś, z aktualną praktyką. Detal ze skansenu jest punktem wyjścia, a nie specyfikacją. Jeśli pracujesz nad zachowanym domem ludowym, przed jakąkolwiek zmianą obowiązują zasady dotyczące budynków chronionych, opisane w wytycznych dotyczących strefy ochrony konserwatorskiej. Pozwolenie konserwatorskie jest odrębnym etapem od projektowania, dlatego warto je zaplanować na wczesnym etapie projektu.