Smart Growth (inteligentny rozwój)

Smart growth (inteligentny rozwój) to zestaw zasad planowania, które określają, gdzie i w jaki sposób osiedle może się rozrastać, tak aby nowe domy i miejsca pracy powstawały w istniejących miastach, a nie rozpraszały się na otwartych terenach. Zasady te mają ograniczać rozlewanie się zabudowy (urban sprawl) dzięki czterem ideom: budowaniu w obrębie istniejących obszarów (uzupełnianie zabudowy (infill)), łączeniu domów z punktami handlowymi i usługowymi, tworzeniu osiedli przyjaznych pieszym oraz utrzymywaniu gruntów rolnych i przyrodniczych w stanie otwartym. Na Słowacji koncepcja trafia do praktyki poprzez plan zagospodarowania przestrzennego gminy (územný plán) oraz decyzje dotyczące zagospodarowania terenu, które z niego wynikają.

Czym jest smart growth?

Smart growth to podejście planistyczne, a nie styl architektoniczny. Określa, gdzie miasto lub region powinny się rozwijać, jak gęsta powinna być ta zabudowa i które tereny mają pozostać niezagospodarowane. Celem jest to, aby mieszkańcy mogli dotrzeć do domów, szkół, sklepów, miejsc pracy i przystanków komunikacji zbiorowej, jeżdżąc samochodem mniej, a publiczne pieniądze trafiały do już istniejącej infrastruktury. Koncepcja nie mówi nic o elewacjach ani materiałach, dlatego zapisuje się ją w polityce planistycznej, a nie w wytycznych projektowych.

Skąd wzięła się idea smart growth?

Pojęcie pojawiło się w Stanach Zjednoczonych w latach 90. XX wieku, gdy wiele obszarów metropolitalnych rozrastało się w nowe przedmieścia szybciej, niż nadążały za nimi drogi, kanalizacja i szkoły. Planiści, władze lokalne i organizacje rzecznicze dowodziły, że taki model jest kosztowny, uzależniony od samochodu i szkodliwy dla gruntów rolnych oraz cieków wodnych. Grupy te zrzeszyły się w Smart Growth Network, która sformułowała dziesięć zasad. Poszczególne stany i miasta przyjęły następnie podobne listy jako podstawę własnych programów. Urząd planowania stanu Nowy Jork, na przykład, wymienia dziesięć zasad kierujących jego pracą, w tym mieszane funkcje zabudowy, uzupełnianie zabudowy i ochronę terenów otwartych. Smart growth jest więc wspólnym słownikiem polityki, a nie pojedynczym instrumentem prawnym.

Jakie są cztery podstawowe zasady?

Większość wersji zasad sprowadza się do czterech idei, które pojawiają się niemal wszędzie. Każda z nich odpowiada na konkretny problem, jaki wywołuje rozlewanie się miast.

Zasada	Co oznacza w praktyce	Problem, który rozwiązuje
Najpierw uzupełnianie zabudowy	Zabudowa pustych lub niedostatecznie wykorzystanych działek w istniejących osiedlach, zanim zostaną zajęte nowe pola	Wykorzystuje istniejące drogi, sieci wodociągowe i kanalizacyjne zamiast rozciągać sieci na puste tereny
Zabudowa mieszana	Łączenie domów, sklepów, szkół i usług na tej samej ulicy lub w tym samym budynku	Skraca trasy, dzięki czemu codzienne sprawunki nie wymagają samochodu
Osiedla przyjazne pieszym	Uczynienie chodzenia, jazdy na rowerze i transportu publicznego praktycznym wyborem w codziennych podróżach	Ogranicza zależność od samochodu i wspiera życie uliczne
Zachowane tereny otwarte	Utrzymanie pól uprawnych, lasów, terenów zalewowych i korytarzy krajobrazowych wolnych od zabudowy	Powstrzymuje utratę gruntów rolnych i przyrodniczych na obrzeżach miast

Lista z Nowego Jorku dodaje kolejne punkty, takie jak różnorodność typów mieszkań, wyraźny lokalny charakter i udział społeczeństwa w planowaniu. Są one ważne, ale cztery wymienione powyżej najbardziej bezpośrednio kształtują działkę i ulicę.

Jak smart growth działa na Słowacji?

Na Słowacji nie ma ustawy o nazwie smart growth. Zasady te wchodzą w życie przez system planowania: plan zagospodarowania przestrzennego gminy (územný plán) każdej gminy, plan regionalny samorządu województwa oraz decyzje o zagospodarowaniu terenu, które je realizują. Obecne ramy opierają się na ustawie o planowaniu terytorialnym nr 200/2022 Z. z. (zákon o územnom plánovaní) oraz na nowej ustawie budowlanej nr 25/2025 Z. z., obowiązującej od 1 kwietnia 2025 roku. Akty te stanowią podstawę prawną. Konkretne wymagania dla danej działki zależą od planu, który ją obejmuje, i ten plan należy sprawdzić przed zakupem.

Najbardziej wyrazistym przykładem słowackim jest pas wokół Bratysławy. Autorzy piszący o stolicy opisują rozlewanie się zabudowy, które wykracza poza granicę miasta i które słowaccy planiści nazywają sídelná kaša (dosłownie: osadnicza kasza): osiedla zlewają się ze sobą bez wyraźnej krawędzi i centrum. Bratysławska książka zatytułowana „Rozumnie rosnące miasto” (Rozumne rastúce mesto) opowiada się za wielocentrycznym rozwojem, w którym życie rozkłada się na całym terytorium, a nie koncentruje w historycznym centrum. Smart growth dostarcza słownictwa dla tej tezy: wypełniać luki w istniejącej tkance miejskiej, lokować usługi w pobliżu domów i wyznaczać wyraźną granicę wobec terenów otwartych. To, czy dany plan rzeczywiście to zapewnia, zależy od tego, co faktycznie w nim zapisano.

Czym smart growth różni się od nowego urbanizmu i miasta zwartego?

Smart growth bywa mylony z dwiema pokrewnymi ideami. Miasto zwarte to model osadniczy, obraz formy, jaką powinno przybrać miasto. Smart growth to natomiast podejście polityczne, za pomocą którego zmierza się do tego obrazu: przez zagospodarowanie przestrzenne, kolejność inwestycji w infrastrukturę i ochronę gruntów. Nowy urbanizm to ruch projektowy, który określa układ ulic, bloki o ludzkiej skali i rozplanowanie poszczególnych osiedli. To kwestia formy. Smart growth dotyczy tego, gdzie i kiedy wolno rozwijać zabudowę, i może być realizowany w dowolnym stylu architektonicznym.

Koncepcja	Typ	Główne pytanie, na które odpowiada	Typowy instrument
Smart growth	Polityka planistyczna	Gdzie i jak powinno rozwijać się osiedle?	Plany zagospodarowania, strefowanie, granice rozwoju
Nowy urbanizm	Ruch projektowy	Jak powinno wyglądać i działać osiedle?	Kodeksy oparte na formie, standardy układu ulic
Miasto zwarte	Model osadniczy	Jaką ogólną formę powinno przybrać miasto?	Cele gęstości, sieci transportu publicznego, zabudowa mieszana

Krótko mówiąc, smart growth wyznacza granicę i kolejność zabudowy, nowy urbanizm określa formę miejsc wewnątrz niej, a miasto zwarte opisuje wynik, do którego oba dążą. Gmina może przyjąć politykę smart growth bez żadnego nowourbanistycznego projektu, a projektant może zaprojektować nowourbanistyczne ulice na terenie niezabudowanym, którego polityka smart growth by nie dopuszczała.

Jakie są najczęstsze nieporozumienia dotyczące smart growth?

• Jest wymierzony przeciwko samochodom. Celem jest realny wybór środków transportu, więc dobre drogi pozostają niezbędne. Koncepcja kwestionuje natomiast założenie, że samochód jest jedynym sposobem dotarcia do codziennych celów.
• Zatrzymuje wszelki rozwój. Zasady kierują rozwój do istniejących miejsc. Nie zakazują go, a miasta nadal potrzebują nowych domów.
• Uzupełnianie zabudowy zawsze poprawia osiedla. Zabudowa pustych działek może podnieść wartość gruntów i obciążyć mieszkańców, jeśli usługi i projekt nie zostaną zaplanowane wspólnie z lokalną społecznością.
• To wiążące prawo. Zasady kierują planowaniem. Moc wiążącą nadaje plan terytorialny i decyzje o zagospodarowaniu, które je przyjmują, a te różnią się w zależności od gminy.

Jakie narzędzia wprowadzają smart growth w życie?

Planiści korzystają z kilku instrumentów. Granica rozwoju miasta wyznacza krawędź zabudowy. Strefowanie i plan terytorialny określają, które działki mogą być zabudowane i z jaką intensywnością. Inwestycje w infrastrukturę publiczną kierowane są na obszary, na których rozwój jest zamierzony, dzięki czemu drogi i sieci nie są wydłużane na puste tereny. Rewitalizacja terenów poprzemysłowych (brownfield) oraz ponowne wykorzystanie istniejących budynków również zaliczają się do uzupełniania zabudowy. Każde z tych narzędzi wymaga jasnej podstawy prawnej w planie lokalnym i musi być stosowane konsekwentnie, w przeciwnym razie zabudowa po prostu przeniesie się na najtańsze grunty za granicą wyznaczonej linii. Przyjazność dla pieszych (walkability) jest sprawdzianem tego, czy efekt służy ludziom, którzy w nim mieszkają.