Neofunkcjonalizm

Czym jest neofunkcjonalizm w architekturze?

Neofunkcjonalizm to określenie architektury nawiązującej do funkcjonalizmu międzywojennego, używane w czeskich publikacjach o latach 80. XX wieku. Czeski termin to neofunkcionalismus, zapisywany także jako nový funkcionalismus (nowy funkcjonalizm). Nie jest to ustalona nazwa stylu. Nie znaleźliśmy żadnego muzeum, rejestru ani źródła uniwersyteckiego, które stosowałoby go do budynków słowackich. Nie znaleźliśmy też żadnego źródła, które datowałoby słowacki neofunkcjonalizm na lata 90. lub 2000. Dlatego ta strona nie wymienia żadnych słowackich budynków neofunkcjonalistycznych.

Praca dyplomowa Zdislavy Pilařovej z 2023 roku, napisana na Uniwersytecie Karola w Pradze, zawiera najjaśniejszą definicję, jaką przejrzeliśmy. Autorka twierdzi, że czeski postmodernizm przyjął za historyczny punkt wyjścia awangardowy funkcjonalizm międzywojenny, uzupełniony o bardziej humanistyczny kontekst. Wynik tego procesu nazwano neofunkcjonalizmem. Praca powołuje się na rozdział Nový funkcionalismus Radomíry Sedlákovej z książki Česká architektura 1945-1995 (Obec architektů, 1995, s. 74–75). Ponieważ jest to praca studencka i źródło wtórne, należy traktować tę definicję jako ujęcie jednego badacza.

Skąd pochodzi ten termin?

Praca umieszcza termin w czeskiej debacie o postmodernizmie w latach 80. Według niej doniesienia o zachodniej architekturze postmodernistycznej docierały do czeskiej prasy stopniowo, od przełomu lat 70. i 80. Wcześniej krążyły wyłącznie w obiegu samizdatu, wśród wąskiego grona architektów. Autorka wskazuje, że budynek ČKD na Můstku w Pradze wprowadził tę debatę do czeskiego kontekstu. Dotyczyła ona wyczerpania nowoczesnej architektury, jej stereotypów oraz potrzeby nowego źródła inspiracji.

Praca dodaje, że czescy architekci nie traktowali postmodernizmu jako nowego stylu. Traktowali go jako sposób myślenia i jako sposób pracy z własną tradycją i historią. Szerszy ruch opisuje hasło postmodernizm.

Który budynek pokazuje czeski neofunkcjonalizm?

Prague City Tourism opisuje budynek ČKD na Můstku jako pierwszy postmodernistyczny budynek w Pradze. Według tego źródła projekt jest ściśle związany z nowym funkcjonalizmem, lokalną i rodzimą formą postmodernizmu. Autorami byli Jan Šrámek i Alena Šrámková. Jan Šrámek rozpoczął projekt w 1972 roku, a Alena Šrámková przejęła znaczną część jego dokończenia, gdy zachorował. Strona podaje lata budowy 1974–1983. Pilařová wymienia ten budynek wśród obiektów objętych ochroną w 1992 roku.

Element	Szczegół	Źródło
Budynek	Budynek ČKD na Můstku w Pradze	Prague City Tourism
Architekci	Jan Šrámek i Alena Šrámková	Prague City Tourism
Rozpoczęcie projektu	1972	Prague City Tourism
Budowa	1974–1983	Prague City Tourism
Ochrona	Wymieniony wśród obiektów objętych ochroną w 1992 roku	Pilařová 2023

Czy to to samo, co funkcjonalizm kontynuowany po 1945 roku?

Nie. Inni badacze zajmują się innym pytaniem: czy funkcjonalizm międzywojenny przetrwał wojnę. Dla tego zjawiska używają terminu późny funkcjonalizm, a nie neofunkcjonalizm. Studium z 2020 roku opublikowane w Acta Universitatis Carolinae, autorstwa Eliški Podholovej Varyšovej, prowadzi jedną linię od funkcjonalizmu międzywojennego przez późny funkcjonalizm w latach 1945–1948. Następnie opisuje odrodzenie modernizmu w połowie i drugiej połowie lat 50. Ostatnia faza, w latach 60., to modernizm wywodzący się z funkcjonalizmu. Znamy wyłącznie streszczenie i słowa kluczowe tego artykułu.

Praca licencjacka Sandry Malinovej z 2009 roku, napisana na Uniwersytecie Karola, obejmuje czeską architekturę funkcjonalistyczną w latach 1939–1948. Jej streszczenie podaje, że w czasie okupacji budownictwo niemal ustało, a teoria architektury stała się głównym ogniwem łączącym architekturę przedwojenną i powojenną. Praca kończy się wraz z początkiem socrealizmu. Jest to praca studencka i służy wyłącznie jako tło.

Okres	Co opisują źródła	Źródło
1939–1945	Budownictwo niemal ustaje, a teoria łączy architekturę przedwojenną i powojenną	Malinová 2009
1945–1948	Późny funkcjonalizm	Podholová Varyšová 2020
Połowa i druga połowa lat 50.	Odrodzenie modernizmu	Podholová Varyšová 2020
Lata 60.	Ostatnia faza modernizmu wywodzącego się z funkcjonalizmu	Podholová Varyšová 2020
Lata 80.	Czeski postmodernizm wraca do funkcjonalizmu, nazywanego neofunkcjonalizmem	Pilařová 2023

Jak wygląda powojenny budynek funkcjonalistyczny na Słowacji?

Rejestr architektury nowoczesnej (Register modernej architektúry) prowadzi Oddział Architektury Instytutu Historii Słowackiej Akademii Nauk (Ústav dejín Slovenskej akadémie vied). Rejestr wymienia pawilonową szkołę tzw. typu bratysławskiego (typ bratislavský) przy ulicy Vietnamská 15 w Bratysławie, zaprojektowaną przez Vladimíra Dedečka. Rejestr podaje 1959 rok jako rok projektu oraz lata budowy 1959–1962. Szkołę zaliczono do powojennego modernizmu i architektury państwa opiekuńczego, a nie do neofunkcjonalizmu.

Rejestr opisuje ujednolicony projekt z przełomu lat 50. i 60. Zastosowano w nim oddzielne pawilony dla higieny i elastyczności, z prefabrykowanymi płytami stropowymi. Istniały cztery typy pawilonów: dla klas podstawowych, dla klas specjalistycznych, dla administracji wraz ze stołówką oraz dla sali gimnastycznej. Podstawową jednostką jest zespół niemal kwadratowych sal lekcyjnych z oświetleniem dwustronnym, połączonych krytymi korytarzami na zewnątrz. Rejestr określa ten projekt jako jeden z najlepszych ujednoliconych projektów szkół i wymienia podobne szkoły w Petrżalce, Kramárach, Różince i Malackach. Pojęcia sąsiednie opisują hasła powojenny modernizm, funkcjonalizm oraz funkcjonalizm czechosłowacki.

Jakie znaczenie ma to dla domu jednorodzinnego dzisiaj?

Żadne ze źródeł, które przejrzeliśmy, nie łączy określenia neofunkcjonalizm z domami jednorodzinnymi, dlatego ta sekcja zawiera wskazówki praktyczne. Jeśli Twój dom lub sąsiedni budynek pochodzi z lat 80. albo z lat 50. i 60., sprawdź, jak rejestr go klasyfikuje. Sprawdź również, czy obiekt jest chroniony przez urząd ochrony zabytków. Rejestr jest bazą badawczą. Zgodnie z § 15 ust. 1 ustawy 49/2002 Z. z. to Pamiatkový úrad ogłasza zabytek nieruchomy, więc sam wpis w rejestrze nie chroni budynku.

Prace mogą dotyczyć zabytku, strefy zabytkowej (pamiatková zóna) lub strefy ochronnej (ochranné pásmo). W takim przypadku regionalny urząd ochrony zabytków (krajský pamiatkový úrad) wydaje wiążącą opinię przed rozpoczęciem prac. Ustawa określa to w § 32 ust. 10 dla strefy zabytkowej oraz w § 32 ust. 11 dla strefy ochronnej. Jeśli żadna z tych sytuacji nie zachodzi, to określenie nie ma skutków prawnych. Wtedy najważniejsze pytanie dotyczy stanu technicznego budynku i jego charakterystyki energetycznej.